Γιατί αποφεύγουμε αυτό που φοβόμαστε; Η παγίδα της προσωρινής ανακούφισης

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχουν πράγματα που φοβόμαστε και, χωρίς να το καταλάβουμε, αρχίζουμε να οργανώνουμε τη ζωή μας γύρω από αυτά.

Αποφεύγουμε έναν δρόμο επειδή φοβόμαστε να οδηγήσουμε, δεν μπαίνουμε σε ένα αεροπλάνο, αναβάλλουμε μια επίσκεψη στον γιατρό, δεν μιλάμε σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε ή αποφεύγουμε καταστάσεις στις οποίες νιώθουμε ότι μπορεί να εκτεθούμε. Κάθε φορά που αποφεύγουμε αυτό που μας φοβίζει, συνήθως αισθανόμαστε καλύτερα.

Η ένταση μειώνεται, η καρδιά ηρεμεί, η σκέψη «ευτυχώς, δεν χρειάστηκε να το αντιμετωπίσω» φέρνει ανακούφιση.
Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η παγίδα.

Η ανακούφιση είναι πραγματική, αλλά είναι προσωρινή. Και χωρίς να το καταλάβουμε, μπορεί να διδάξει στον εγκέφαλό μας ότι η αποφυγή ήταν ο τρόπος που μας προστάτευσε.

Ο φόβος δεν είναι πάντα το πρόβλημα

Ο φόβος είναι ένα φυσιολογικό και χρήσιμο συναίσθημα. Μας προειδοποιεί για πιθανό κίνδυνο και κινητοποιεί το σώμα ώστε να αντιδράσουμε.

Όταν αντιλαμβανόμαστε μια απειλή, ο οργανισμός ενεργοποιείται: η καρδιά χτυπά γρηγορότερα, η αναπνοή αλλάζει, οι μύες προετοιμάζονται για δράση. Το πρόβλημα δεν είναι ότι φοβόμαστε. Το πρόβλημα μπορεί να εμφανιστεί όταν ο φόβος αρχίζει να καθορίζει τη συμπεριφορά μας, ακόμη και όταν ο πραγματικός κίνδυνος είναι μικρός ή απουσιάζει.

Τότε μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος: φοβάμαι, αποφεύγω, ανακουφίζομαι και στη συνέχεια φοβάμαι ακόμη περισσότερο την επόμενη φορά.

Γιατί η αποφυγή μας κάνει να νιώθουμε καλύτερα;

Ας υποθέσουμε ότι κάποιος φοβάται να μιλήσει μπροστά σε κόσμο. Λίγες ημέρες πριν από μια παρουσίαση, νιώθει έντονο άγχος. Σκέφτεται ότι θα κολλήσει, ότι οι άλλοι θα τον κρίνουν ή ότι θα εκτεθεί. Τελικά αποφασίζει να μην κάνει την παρουσίαση. Εκείνη τη στιγμή το άγχος μειώνεται. Το σώμα χαλαρώνει και έρχεται η σκέψη: «Τελικά, καλά έκανα που το απέφυγα».

Αυτή η άμεση μείωση του φόβου λειτουργεί σαν μια μορφή ενίσχυσης της αποφυγής. Ο εγκέφαλος «μαθαίνει» ότι όταν αποφεύγουμε μια κατάσταση που μας φοβίζει, αισθανόμαστε καλύτερα. Έτσι, την επόμενη φορά η αποφυγή μπορεί να φαίνεται ακόμη πιο ελκυστική.

Το ίδιο μοτίβο μπορεί να εμφανιστεί σε πολλές διαφορετικές καταστάσεις: στις κοινωνικές επαφές, στις μετακινήσεις, στην οδήγηση, στις ιατρικές εξετάσεις, στα ταξίδια, ακόμη και σε καθημερινές αποφάσεις.

Η προσωρινή ανακούφιση έχει κόστος

Η αποφυγή δεν εξαφανίζει απαραίτητα τον φόβο. Αντίθετα, μπορεί να εμποδίσει το άτομο να αποκτήσει μια διαφορετική εμπειρία.

Αν κάποιος φοβάται ότι θα πάθει κρίση πανικού σε ένα πολυσύχναστο μέρος και σταματήσει να πηγαίνει σε εμπορικά κέντρα, μπορεί να αισθανθεί αμέσως ασφαλέστερος.

Όμως δεν έχει την ευκαιρία να διαπιστώσει ότι μπορεί να βρεθεί σε έναν τέτοιο χώρο και να διαχειριστεί το άγχος του χωρίς να συμβεί κάτι καταστροφικό.

Έτσι, η πεποίθηση «δεν μπορώ να το αντιμετωπίσω» μπορεί να παραμείνει άθικτη. Με τον χρόνο, η αποφυγή μπορεί επίσης να διευρυνθεί. Αυτό που αρχικά ήταν «δεν θα πάω σε αυτό το συγκεκριμένο μέρος» μπορεί να γίνει «δεν πηγαίνω σε μέρη με πολύ κόσμο», και στη συνέχεια «αποφεύγω να βγαίνω».

Η ζωή αρχίζει σταδιακά να μικραίνει για να χωρέσει μέσα στα όρια του φόβου.

Δεν αποφεύγουμε μόνο πράγματα. Αποφεύγουμε και συναισθήματα.

Μερικές φορές αυτό που προσπαθούμε να αποφύγουμε δεν είναι μια εξωτερική κατάσταση αλλά το ίδιο το συναίσθημα. Μπορεί να φοβόμαστε την αμηχανία, την αβεβαιότητα, την αποτυχία, την απόρριψη ή την αίσθηση ότι δεν έχουμε τον έλεγχο.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αποφεύγει να στείλει ένα μήνυμα επειδή φοβάται ότι δεν θα πάρει την απάντηση που επιθυμεί. Κάποιος άλλος μπορεί να αναβάλλει μια σημαντική συζήτηση επειδή φοβάται τη σύγκρουση. Ένας τρίτος μπορεί να μην κάνει μια αίτηση για μια δουλειά επειδή φοβάται ότι θα απορριφθεί.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις η αποφυγή μειώνει προσωρινά τη δυσφορία. Ταυτόχρονα όμως στερεί από το άτομο την ευκαιρία να ανακαλύψει ότι μπορεί να αντέξει ακόμη και ένα δυσάρεστο συναίσθημα. Και αυτό είναι σημαντικό: στόχος δεν είναι να μη νιώθουμε ποτέ φόβο. Είναι να μπορούμε να συνεχίζουμε τη ζωή μας ακόμη και όταν ο φόβος υπάρχει.

Πώς σπάει ο κύκλος;

Η αντιμετώπιση του φόβου δεν σημαίνει ότι πρέπει να πιέσουμε τον εαυτό μας απότομα να κάνει αυτό που φοβάται περισσότερο. Σε αρκετές περιπτώσεις, ιδιαίτερα στις αγχώδεις διαταραχές και στις φοβίες, χρησιμοποιείται η σταδιακή έκθεση στο φοβογόνο ερέθισμα, στο πλαίσιο μιας κατάλληλα σχεδιασμένης θεραπευτικής διαδικασίας.

Η λογική είναι διαφορετική από το «θα το κάνω με το ζόρι και θα τελειώσει». Το άτομο μαθαίνει σταδιακά ότι μπορεί να παραμείνει σε μια κατάσταση που του προκαλεί φόβο χωρίς να χρειάζεται να καταφύγει στην αποφυγή ή σε συμπεριφορές ασφάλειας. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να αποκτήσει νέες εμπειρίες: «Μπορώ να νιώθω άγχος και να συνεχίζω», «μπορώ να μην έχω απόλυτο έλεγχο και να τα καταφέρνω», «αυτό που φοβόμουν δεν συνέβη όπως το περίμενα».

Η αλλαγή, επομένως, δεν βρίσκεται απαραίτητα στην εξαφάνιση του φόβου. Βρίσκεται στην αλλαγή της σχέσης μας μαζί του.

Τι μπορούμε να αναρωτηθούμε;

Όταν παρατηρούμε ότι αποφεύγουμε συστηματικά κάτι, ίσως αξίζει να σταθούμε για λίγο και να αναρωτηθούμε:

• Τι ακριβώς φοβάμαι;
• Τι πιστεύω ότι θα συμβεί αν το αντιμετωπίσω;
• Τι κάνω για να νιώσω ασφαλής;
• Η αποφυγή με βοηθά πραγματικά ή απλώς με ανακουφίζει για λίγο;
• Τι θα μπορούσα να κάνω διαφορετικά, με ένα μικρό και διαχειρίσιμο βήμα;

Αυτές οι ερωτήσεις δεν αντικαθιστούν την ψυχοθεραπεία, όταν αυτή χρειάζεται. Μπορούν όμως να μας βοηθήσουν να αναγνωρίσουμε έναν κύκλο που συχνά λειτουργεί αυτόματα.

Όταν ο φόβος αρχίζει να περιορίζει τη ζωή

Δεν είναι κάθε φόβος φοβία και δεν χρειάζεται κάθε φόβος θεραπεία. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις στις οποίες το άγχος και η αποφυγή επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα, τις σχέσεις, την εργασία ή την ελευθερία του ατόμου να κάνει πράγματα που επιθυμεί.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αναζήτηση βοήθειας από έναν ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Πολλές φορές ο φόβος δεν μεγαλώνει επειδή είμαστε «αδύναμοι». Μεγαλώνει επειδή κάθε φορά που τον αποφεύγουμε, δεν προλαβαίνουμε να μάθουμε ότι ίσως μπορούμε να τον αντιμετωπίσουμε. Και ίσως αυτή είναι η πιο σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να φοβάμαι και στο να αφήνω τον φόβο να αποφασίζει για μένα.

Βιβλιογραφία:

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.

Craske, M. G., & Simos, G. (2013). Panic disorder and agoraphobia. CBT for anxiety disorders: A practitioner book, 3-24.

Craske, M. G., Treanor, M., Conway, C. C., Zbozinek, T., & Vervliet, B. (2014). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Behaviour research and therapy, 58, 10-23.

Kaczkurkin, A. N., & Foa, E. B. (2015). Cognitive-behavioral therapy for anxiety disorders: an update on the empirical evidence. Dialogues in clinical neuroscience, 17(3), 337-346.

Salkovskis, P. M. (1991). The importance of behaviour in the maintenance of anxiety and panic: A cognitive account. Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 19(1), 6-19.

Taylor, S. (2000). Understanding and treating panic disorder: Cognitive-behavioural approaches. John Wiley & Sons Ltd.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Βαρβάρα (Βέρα) Πιτσογιάννη - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας · Life Coach

Βαρβάρα (Βέρα) Πιτσογιάννη: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

BSc Λογοθεραπεύτρια, Απόφοιτος Πανεπιστημίου Ιωαννίνων|
MSc Σύμβουλος Ψυχοκοινωνικής Υγείας,Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών|
NeuroLinguistic Programming-NLP coaching (INLPTA accredited)| PhD (c) Υποψήφια Διδάκτωρ

Εξειδικεύσεις:

Διαζύγιο Πένθος απώλεια Life Coaching

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.