Η γενιά της αναμονής: Ψυχολογικές διαστάσεις της απογοήτευσης των νέων σε ένα περιβάλλον οικονομικής ασφυξίας

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι νέοι εκφράζουν το διάχυτο αίσθημα απογοήτευσης, ματαίωσης και υπαρξιακής κόπωσης. Δεν πρόκειται απλώς για δυσφορία απέναντι σε προσωρινές δυσκολίες, αλλά για τη βαθύτερη εμπειρία εγκλωβισμού, σε ένα κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο, που φαίνεται να περιορίζει τις δυνατότητες εξέλιξης.

Οι ελάχιστες ευκαιρίες εργοδότησης, οι χαμηλοί μισθοί σε συνδυασμό με το αυξημένο κόστος ζωής, η ανάγκη για εργασία σε δύο ή και τρεις θέσεις, προκειμένου να διασφαλιστεί μια στοιχειώδης αξιοπρέπεια, διαμορφώνουν ένα περιβάλλον διαρκούς πίεσης.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η καθημερινότητα αλλάζει μορφή. Η ζωή, μετατρέπεται σε διαχείριση υποχρεώσεων. Ο χρόνος για οικογένεια, για ξεκούραση, για προσωπική ανάπτυξη και δημιουργικότητα, συρρικνώνεται. Και μέσα σε αυτή τη συρρίκνωση, αναδύεται ένα κεντρικό βίωμα: «δουλεύω για να επιβιώσω, αλλά δεν ζω».

Η διάψευση της υπόσχεσης και η ψυχολογική της επίδραση

Για δεκαετίες, η κοινωνική αφήγηση που μεταδόθηκε στους νέους ήταν σαφής: εκπαίδευση, προσπάθεια, επιμονή και η επιτυχία θα ακολουθήσει. Όταν αυτή η γραμμική σχέση δεν επιβεβαιώνεται, δημιουργείται αυτό που στη γνωστική ψυχολογία ονομάζεται «γνωστική ασυμφωνία» (Festinger, 1957). Η πραγματικότητα, δεν συμφωνεί με το εσωτερικευμένο αφήγημα. Το άτομο καλείται είτε να αμφισβητήσει το σύστημα, είτε να αμφισβητήσει τον εαυτό του.

Πολλοί νέοι, αδυνατώντας να επηρεάσουν άμεσα τις μακροοικονομικές συνθήκες, εσωτερικεύουν την ευθύνη. Η αποτυχία να εξασφαλίσουν σταθερή εργασία, ή οικονομική ανεξαρτησία, βιώνεται ως προσωπική ανεπάρκεια. Αυτή η εσωτερίκευση, στη συνέχεια, ενισχύει τα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικής διάθεσης, καθώς το άτομο νιώθει ότι «δεν κάνει αρκετά» ή «δεν είναι αρκετό».

Μαθημένη αβοηθησία και αίσθηση ελέγχου

Σε αυτό το πλαίσιο, η θεωρία της μαθημένης αβοηθησίας του Martin Seligman (1975), προσφέρει ένα σημαντικό ερμηνευτικό πλαίσιο. 

Όταν ένα άτομο εκτίθεται επανειλημμένα σε καταστάσεις όπου οι προσπάθειές του δεν φαίνεται να επηρεάζουν το αποτέλεσμα, σταδιακά μειώνει την προσπάθεια και το κίνητρο. Δεν πρόκειται για τεμπελιά ή αδιαφορία, αλλά για ψυχολογική προσαρμογή σε μια εμπειρία μειωμένου ελέγχου.

Σε ένα περιβάλλον όπου οι αιτήσεις εργασίας παραμένουν αναπάντητες, οι μισθοί δεν επαρκούν και οι ευκαιρίες εξέλιξης είναι περιορισμένες, η αίσθηση προσωπικού ελέγχου (locus of control) (Rotter, 1966) διαβρώνεται. Η εξωτερική απόδοση αιτιών («φταίει το σύστημα»), συνυπάρχει συχνά με εσωτερική αυτομομφή («ίσως δεν είμαι αρκετά ικανός»), δημιουργώντας μια εσωτερική σύγκρουση που επιβαρύνει την ψυχική υγεία.

Αυτοπροσδιορισμός και ματαίωση βασικών ψυχολογικών αναγκών

Πέρα όμως από την αίσθηση ελέγχου, τίθεται και το ζήτημα των βασικών ψυχολογικών αναγκών. Η Θεωρία Αυτοπροσδιορισμού [Self-Determination Theory; Deci & Ryan, (2000)], υποστηρίζει ότι η ψυχολογική ευημερία στηρίζεται στην ικανοποίηση τριών βασικών αναγκών: της ανάγκης για αυτονομία (η αίσθηση ότι το άτομο κατευθύνει τη ζωή του), επάρκεια (η αίσθηση αποτελεσματικότητας και εξέλιξης) και συνδεσιμότητα (η εμπειρία ουσιαστικών σχέσεων).

Όταν οι νέοι αναγκάζονται να εργάζονται πολλαπλές δουλειές, απλώς για να καλύψουν βασικές ανάγκες, η αυτονομία περιορίζεται. Οι επιλογές δεν βασίζονται σε επιθυμία ή κλίση, αλλά σε ανάγκη. Η επάρκεια, υπονομεύεται όταν οι προσπάθειες δεν οδηγούν σε αναγνώριση, ή σταθερότητα και η συνδεσιμότητα διαβρώνεται από την έλλειψη χρόνου και ενέργειας για σχέσεις.

Η συστηματική ματαίωση αυτών των αναγκών, συνδέεται ερευνητικά με αυξημένη ψυχολογική δυσφορία, μειωμένο αίσθημα για το νόημα ζωής και συναισθηματική εξάντληση.

Χρόνιο στρες και Θεωρία Διατήρησης Πόρων

Η παρατεταμένη αυτή πίεση, δεν παραμένει μόνο σε ψυχολογικό επίπεδο. Η Θεωρία Διατήρησης Πόρων [Conservation of Resources; Hobfoll (1989)], υποστηρίζει ότι το στρες προκύπτει όταν οι πόροι του ατόμου απειλούνται, χάνονται ή δεν επαρκούν για να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις. Οι πόροι αυτοί, μπορεί να είναι οικονομικοί, χρονικοί, κοινωνικοί ή ψυχολογικοί.

Οι νέοι που εργάζονται συνεχώς για να διατηρήσουν βασικούς οικονομικούς πόρους, βρίσκονται σε διαρκή κατάσταση απειλής απώλειας. Δεν υπάρχει αίσθηση αποθέματος ή ασφάλειας. Η συνεχής αυτή εγρήγορση, ενεργοποιεί το σύστημα στρες του οργανισμού (υπερλειτουργία άξονα HPA), οδηγώντας σε κόπωση, διαταραχές ύπνου, ευερεθιστότητα και αυξημένο κίνδυνο αγχωδών ή καταθλιπτικών διαταραχών.

Όταν επιπλέον χάνεται ο πόρος του χρόνου (ο χρόνος για ανάπαυση και αναπλήρωση) ο κύκλος εξάντλησης επιταχύνεται.

Burnout στην αρχή της ενήλικης ζωής

Μέσα σε αυτή τη δυναμική, αναδύεται και το φαινόμενο της επαγγελματικής εξουθένωσης. Παραδοσιακά, το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout) συνδεόταν με πολυετή επαγγελματική πίεση. Σήμερα, παρατηρείται σε νεαρούς ενήλικες που δεν έχουν προλάβει να εδραιωθούν επαγγελματικά. 

Το burnout, όπως περιγράφηκε από τη Maslach (Maslach & Jackson, 1981; Maslach, 2001), περιλαμβάνει τρία βασικά στοιχεία: συναισθηματική εξάντληση, αποπροσωποποίηση και μειωμένο αίσθημα προσωπικής επίτευξης.

Η συναισθηματική εξάντληση, προκύπτει από τον συνδυασμό πολλαπλής εργασίας και οικονομικής αβεβαιότητας. Η αποπροσωποποίηση, εκδηλώνεται ως κυνισμός ή αποστασιοποίηση («τίποτα δεν αλλάζει»). Και το μειωμένο αίσθημα επίτευξης, συνδέεται με τη στασιμότητα.

Το ανησυχητικό στοιχείο, είναι ότι αυτή η εξουθένωση βιώνεται σε μια περίοδο ζωής που παραδοσιακά συνδέεται με δυναμισμό και προσδοκία.

Κοινωνική σύγκριση και ψηφιακή επιβάρυνση

Η ψυχολογική επιβάρυνση εντείνεται περαιτέρω μέσα από τις κοινωνικές συγκρίσεις. Η Θεωρία Κοινωνικής Σύγκρισης (Festinger, 1954), υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι αξιολογούν τον εαυτό τους συγκρίνοντάς τον με άλλους. Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, η σύγκριση είναι διαρκής και συχνά μονόπλευρη. Προβάλλονται επιτυχίες, ταξίδια, επαγγελματικές επιτεύξεις, δημιουργώντας την εντύπωση ότι «οι άλλοι τα καταφέρνουν».

Όταν η προσωπική εμπειρία είναι οικονομική πίεση και κόπωση, η σύγκριση αυτή ενισχύει το αίσθημα ανεπάρκειας. Ακόμη και αν οι αντικειμενικές συνθήκες είναι κοινές για πολλούς, η ατομική εμπειρία βιώνεται ως μοναχική αποτυχία.

Υπαρξιακή διάσταση: Η απώλεια νοήματος

Πέρα από τις γνωστικές και συμπεριφορικές διαστάσεις, υπάρχει και η υπαρξιακή. Σύμφωνα με την υπαρξιακή ψυχολογία (Frankl, 1946/1959), η ανάγκη για νόημα αποτελεί κεντρικό κινητήριο μηχανισμό. Όταν η καθημερινότητα εξαντλείται στην επιβίωση, ο χώρος για δημιουργία, όραμα και προσωπική αποστολή περιορίζεται.

Η αναβολή βασικών σταδίων ζωής (ανεξαρτητοποίηση, δημιουργία οικογένειας, επαγγελματική ταυτότητα) δεν είναι μόνο πρακτική καθυστέρηση. Είναι και υπαρξιακή αναστολή. Το άτομο νιώθει ότι η ζωή του βρίσκεται «σε παύση».

Η εμπειρία αυτή, μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματικό μούδιασμα, έναν αμυντικό μηχανισμό που μειώνει την ένταση του πόνου αλλά και της χαράς.

Από την ατομική ανθεκτικότητα στη συλλογική ευθύνη

Όλα τα παραπάνω αναδεικνύουν την ανάγκη για μια διαφορετική οπτική. Είναι σημαντικό να αποφεύγεται η παγίδα της αποκλειστικής εστίασης στην ατομική ανθεκτικότητα. Αν και η προσωπική ενδυνάμωση, η ψυχοθεραπεία και οι δεξιότητες ρύθμισης συναισθήματος μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά, δεν αρκούν όταν οι πιέσεις είναι συστημικές. Η απογοήτευση των νέων δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας χαρακτήρα. Αποτελεί λογική ψυχολογική αντίδραση σε ένα περιβάλλον περιορισμένων πόρων και αυξημένων απαιτήσεων.

Η μετατόπιση από την εσωτερική ενοχή στη συλλογική κατανόηση μειώνει το αίσθημα απομόνωσης. Όταν το άτομο αντιλαμβάνεται ότι η εμπειρία του είναι κοινή, μειώνεται η αυτομομφή και ενισχύεται η δυνατότητα διεκδίκησης.

Ρωγμές στον φαύλο κύκλο

Παρότι η συνολική αλλαγή απαιτεί ευρύτερες κοινωνικές παρεμβάσεις, μικρές παρεμβάσεις σε ατομικό επίπεδο μπορούν να δημιουργήσουν ρωγμές στον φαύλο κύκλο. Η ενίσχυση υποστηρικτικών δικτύων, η οριοθέτηση χρόνου ανάπαυσης, η συνειδητή αποσύνδεση από μη ρεαλιστικές συγκρίσεις και η αναζήτηση ψυχολογικής υποστήριξης, μπορούν να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα.

Η αναγνώριση της εξάντλησης ως πραγματικής εμπειρίας και όχι ως προσωπικής αποτυχίας, αποτελεί καθοριστικό βήμα. Η ζωή δεν θα έπρεπε να περιορίζεται στην επιβίωση. Η αξιοπρέπεια δεν θα έπρεπε να απαιτεί διαρκή υπερεργασία. Και η νεότητα δεν θα έπρεπε να βιώνεται ως μόνιμη αναμονή.

Η απογοήτευση των νέων είναι ένα κοινωνικό μήνυμα. Δεν είναι παραίτηση, είναι ένδειξη ότι οι ανάγκες για αυτονομία, επάρκεια και νόημα παραμένουν ζωντανές και όσο αυτές οι ανάγκες παραμένουν ζωντανές, παραμένει και η δυνατότητα αλλαγής.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. Plenum Press.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.

Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.

Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.

Frankl, V. E. (1959). Man’s search for meaning. Beacon Press. (Original work published 1946)

Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513–524.

Maslach, C., & Jackson, S. E. (1981). The measurement of experienced burnout. Journal of Occupational Behavior, 2(2), 99–113.

Maslach, C. (2001). Job burnout. Annual Review of Psychology, 52, 397–422.

Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs, 80(1), 1–28.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. Guilford Press.

Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On depression, development, and death. Freeman.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...