Ο Πόλεμος Που Δεν Τελειώνει. Αυτοί Που Φεύγουν και Αυτοί Που Μένουν

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ο πόλεμος δεν τραυματίζει μόνο εκείνους που κρατούν όπλα ή που βρίσκονται στο πεδίο της μάχης. Οι ψυχολογικές επιπτώσεις απλώνονται πολύ πέρα από τα γεωγραφικά όρια της σύγκρουσης.

Αγγίζουν τα παιδιά που μεγαλώνουν μέσα στον φόβο, τους ανθρώπους που παραμένουν στις εμπόλεμες περιοχές, τους πρόσφυγες που αναγκάζονται να φύγουν, αλλά και τους έντρομους συγγενείς που παρακολουθούν από μακριά τις εξελίξεις.

Ο πόλεμος διαταράσσει όχι μόνο πόλεις και πολιτικά συστήματα, αλλά και τον εσωτερικό μας κόσμο, την αίσθηση ασφάλειας, τη μνήμη, την ταυτότητα και την ελπίδα. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ένας γονέας βρίσκεται αιφνιδίως σε άλλη χώρα τη στιγμή που ξεσπά πολεμική ένταση, ενώ το παιδί του παραμένει πίσω. Η εμπειρία αυτή δημιουργεί μια βαθιά ψυχική ρήξη. Δεν πρόκειται μόνο για ανησυχία. Πρόκειται για ενεργοποίηση του πρωτογενούς δεσμού προσκόλλησης υπό απειλή.

Η σκέψη «αν γνώριζα, δεν θα είχα φύγει» εμφανίζεται σχεδόν αναπόφευκτα. Από ψυχολογική σκοπιά, δεν αφορά τόσο το παρελθόν όσο την ανάγκη του νου να ανακτήσει αίσθηση ελέγχου σε ένα γεγονός που υπήρξε αιφνίδιο και ανεξέλεγκτο. Είναι μια γνωστική απόπειρα αναδιοργάνωσης του χάους. Όταν ο αποχωρισμός συμπίπτει με απειλή, ο οργανισμός αντιδρά βιολογικά. Το σώμα ενεργοποιείται σαν να βρίσκεται το ίδιο εντός κινδύνου. Η απόσταση δεν μειώνει την ένταση της προσκόλλησης, συχνά την ενισχύει.

Οι Άνθρωποι που Μένουν Πίσω. Ζωή σε κατάσταση διαρκούς απειλής

Για όσους παραμένουν σε μια εμπόλεμη περιοχή, η καθημερινότητα μετατρέπεται σε συνεχή επιβίωση. Η αβεβαιότητα γίνεται μόνιμη. Οι ήχοι που άλλοτε ήταν χαμηλοί αποκτούν τρομακτική ηχώ. Αυτή η συνθήκη οδηγεί σε αυτό που η ψυχολογία ονομάζει τοξικό στρες. Η παρατεταμένη έκθεση σε απειλή χωρίς επαρκή αίσθηση ασφάλειας ή ελέγχου. Το νευρικό σύστημα παραμένει σε διαρκή ενεργοποίηση.

Οι συνέπειες μπορεί να περιλαμβάνουν, χρόνιο άγχος, διαταραχές ύπνου, υπερεπαγρύπνηση, ευερεθιστότητα, συναισθηματικό μούδιασμα. Σε παιδιά, οι επιπτώσεις είναι συχνά πιο βαθιές. Ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος επηρεάζεται έντονα από το περιβάλλον. Όταν η παιδική ηλικία σημαδεύεται από φόβο και αβεβαιότητα, μπορεί να εμφανιστούν δυσκολίες στη ρύθμιση συναισθημάτων, στη συγκέντρωση και στη δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης. 

Ωστόσο, η παρουσία σταθερών σχέσεων, ακόμη και από απόσταση, λειτουργεί προστατευτικά. Η σύνδεση παραμένει βασικός παράγοντας ανθεκτικότητας.

Οι Πρόσφυγες. Το Πένθος για Όσα Άφησαν Πίσω

Όσοι αναγκάζονται να φύγουν βιώνουν διπλή απώλεια, χάνουν την πατρίδα τους και ταυτόχρονα τη συνέχεια της ζωής τους όπως την γνώριζαν. Η απώλεια δεν είναι μόνο υλική. Είναι υπαρξιακή. Ένας πρόσφυγας δεν αφήνει πίσω μόνο ένα σπίτι. Αφήνει την αίσθηση του «ανήκειν», τις καθημερινές ρουτίνες, τις κοινωνικές του ταυτότητες, τα όνειρα που είχε συνδέσει με έναν τόπο

Αυτή η μορφή πένθους είναι συχνά αόρατη. Δεν υπάρχει τελετουργία για μια χαμένη γειτονιά ή για την απώλεια της κανονικότητας. Κι όμως, ο ψυχικός πόνος μπορεί να είναι βαθύς. Πολλοί βιώνουν και ενοχή επιβίωσης: «Γιατί εγώ σώθηκα ενώ άλλοι έμειναν πίσω;» Η ενοχή αυτή μπορεί να δυσκολεύει την προσαρμογή και να βαθαίνει το τραύμα.

Οι Συγγενείς Από Μακριά. Το Τραύμα της Απόστασης

Ιδιαίτερα σύνθετη είναι η εμπειρία όσων βρίσκονται μακριά από τη ζώνη σύγκρουσης αλλά έχουν αγαπημένα πρόσωπα εκεί. Η απόσταση δεν προστατεύει απαραίτητα από τον ψυχικό πόνο, συχνά τον εντείνει.Συχνές αντιδράσεις περιλαμβάνουν, έντονο άγχος για την ασφάλεια των δικών τους, συνεχή ανάγκη για ενημέρωση, αίσθημα αδυναμίας, ενοχή που βρίσκονται σε ασφάλεια. Η απόσταση δημιουργεί μια ιδιαίτερη μορφή τραύματος: το τραύμα της ανημπόριας. Η επιθυμία προστασίας συγκρούεται με την αντικειμενική αδυναμία παρέμβασης.

Στην ψυχολογία χρησιμοποιούμε τον όρο «δευτερογενές τραύμα» για να περιγράψουμε την έντονη ψυχική επιβάρυνση που προκύπτει όταν ένα αγαπημένο πρόσωπο βρίσκεται σε κίνδυνο. Στον γονεϊκό δεσμό, η ενεργοποίηση δεν είναι μόνο συναισθηματική αλλά και βιολογική. Ο οργανισμός δεν διαφοροποιεί ουσιαστικά αν η απειλή είναι άμεση ή αφορά το παιδί. Το σύστημα στρες κινητοποιείται με παρόμοια ένταση.

Κάθε ειδοποίηση μπορεί να προκαλεί φόβο. Κάθε καθυστέρηση απάντησης μπορεί να βιώνεται ως εσωτερική καταιγίδα. Η σκέψη «αν ήξερα» επιστρέφει. Και αυτή η σκέψη, όσο βασανιστική κι αν είναι, αποτελεί φυσιολογική γνωστική προσπάθεια αποκατάστασης ελέγχου.

Μνήμη και Τόπος. Όταν Καταρρέει η Εικόνα της Πατρίδας

Οι τόποι δεν είναι απλώς γεωγραφικά σημεία. Ενσωματώνονται στην ταυτότητά μας. Δημιουργούμε συναισθηματικούς δεσμούς με μέρη που συνδέονται με σημαντικές φάσεις της ζωής μας. Όταν ένας τόπος που αγαπήσαμε μετατρέπεται σε πεδίο μάχης, δεν καταστρέφεται μόνο η φυσική του εικόνα. Διαρρηγνύεται η εσωτερική μας αφήγηση. Η εικόνα της ασφάλειας αντικαθίσταται από εικόνες απειλής.

Αυτό μπορεί να προκαλέσει ένα είδος συμβολικού πένθους, πένθος για την αθωότητα που χάθηκε, για την αίσθηση ότι «ήμασταν όλοι μαζί». Δεν υπάρχει τελετουργία για την απώλεια της βεβαιότητας. Κι όμως, το πένθος είναι πραγματικό.

Η Ψυχολογική Κούραση της Συνεχούς Έκθεσης

Όταν το νευρικό σύστημα υπερδιεγείρεται, μπορεί να εμφανιστούν, συναισθηματική αποστασιοποίηση, αίσθημα μούδιασματος, κυνισμός, απώλεια ελπίδας. Αυτές οι αντιδράσεις δεν αποτελούν έλλειψη ανθρωπιάς. Συχνά είναι μηχανισμοί προστασίας. Ο ψυχισμός προσπαθεί να περιορίσει την υπερβολική διέγερση. Η ισορροπία ανάμεσα στην ενημέρωση και την αυτοπροστασία είναι κρίσιμη.

Πώς Μπορούμε να Αντέξουμε Ψυχικά

Μερικοί βασικοί άξονες προστασίας είναι η σταθερή επικοινωνία με αγαπημένα πρόσωπα. Ο περιορισμός της υπερβολικής έκθεσης σε τραυματικές εικόνες. Η μετατροπή της ανημπόριας σε μικρές πράξεις δράσης. Η αποδοχή του πένθους ως φυσιολογική αντίδραση. Η αναζήτηση επαγγελματικής υποστήριξης όταν χρειάζεται. 

Η ενοχή που συχνά συνοδεύει τον αποχωρισμό υπό απειλή δεν αποτελεί ένδειξη αποτυχίας. Είναι ένδειξη βαθιάς σύνδεσης.

Η Κοινή Ανθρωπιά ως Αντίδοτο

Παρά τη σφοδρότητα και τον όλεθρο που επιφέρει, ο πόλεμος αποκαλύπτει, με έναν παράδοξο τρόπο, την άρρηκτη διασύνδεση της ανθρωπότητας.

Η θλίψη δεν είναι αδυναμία. Είναι μαρτυρία δεσμού. Η ειρήνη δεν οικοδομείται μόνο με πολιτικές συμφωνίες. Χτίζεται μέσα από τη μνήμη, την κατανόηση και την ικανότητα να παραμένουμε ανθρώπινοι μέσα στην αβεβαιότητα.

Σε έναν κόσμο όπου η σύγκρουση μπορεί να ξεκινήσει απρόβλεπτα, ίσως η πιο ουσιαστική πράξη είναι να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να αισθάνεται, χωρίς να αυτοκατηγορείται για όσα δεν μπορούσε να προβλέψει.

Γιατί το «αν ήξερα» είναι ανθρώπινο. Αλλά η σύνδεση που παραμένει είναι ισχυρότερη από τον φόβο.

Πηγές:

Betancourt, T. S., & Khan, K. T. (2008). The mental health of children affected by armed conflict: Protective processes and pathways to resilience. International review of psychiatry, 20(3), 317-328. 

Figley, C. R. (2013). Compassion fatigue: Coping with secondary traumatic stress disorder in those who treat the traumatized. Routledge. 

Kirmayer, L. J., Narasiah, L., Munoz, M., Rashid, M., Ryder, A. G., Guzder, J., ... & Pottie, K. (2011). Common mental health problems in immigrants and refugees: general approach in primary care. Cmaj, 183(12), E959-E967. 

Scannell, L., & Gifford, R. (2010). Defining place attachment: A tripartite organizing framework. Journal of environmental psychology, 30(1), 1-10. 

Shonkoff, J. P., Garner, A. S., Committee on Psychosocial Aspects of Child and Family Health, Committee on Early Childhood, Adoption, and Dependent Care, and Section on Developmental and Behavioral Pediatrics, Siegel, B. S., Dobbins, M. I., Earls, M. F., ... & Wood, D. L. (2012). The lifelong effects of early childhood adversity and toxic stress. Pediatrics, 129(1), e232-e246. 

Silove, D., Ventevogel, P., & Rees, S. (2017). The contemporary refugee crisis: an overview of mental health challenges. World psychiatry, 16(2), 130-139.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...