Όταν η Προσαρμογή Γίνεται Αυτοκαταστροφή. Το Σύνδρομο Του Βατράχου

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ιστορία του βατράχου: Υπάρχει μια γνωστή ιστορία, ίσως αποσπασματική, αλλά εξαιρετικά εύστοχη, για έναν βάτραχο.

Αν τον βάλεις ξαφνικά σε καυτό νερό, θα πηδήξει αμέσως έξω και θα σωθεί. Αν όμως τον τοποθετήσεις σε νερό σε θερμοκρασία δωματίου και αυξήσεις τη θερμοκρασία αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα, ο βάτραχος θα παραμείνει εκεί. Θα προσαρμοστεί. Μέχρι που το νερό θα φτάσει στο σημείο βρασμού και ο ίδιος, εξαντλημένος πια από τη συνεχή προσαρμογή, δεν θα έχει τη δύναμη να πηδήξει έξω. Θα βράσει μέχρι θανάτου.

Η ανθρώπινη ικανότητα προσαρμογής 

Η ιστορία αυτή λειτουργεί ως μια ισχυρή μεταφορά για την ανθρώπινη εμπειρία, ιδιαίτερα για τις σχέσεις, την επαγγελματική ζωή και την εξουθένωση. Οι άνθρωποι, όπως και οι βάτραχοι, διαθέτουμε αξιοσημείωτες ικανότητες προσαρμογής. Και αυτό, τις περισσότερες φορές, είναι ευλογία. Μπορούμε να αντέξουμε αλλαγές, να προσαρμοστούμε σε νέες συνθήκες, να επιβιώσουμε και να εξελιχθούμε. Όταν οι αλλαγές έρχονται σταδιακά, η προσαρμογή μας λειτουργεί πιο αποτελεσματικά απ’ ό,τι όταν οι συνθήκες αλλάζουν απότομα.

Όταν η προσαρμογή γίνεται επικίνδυνη

Ωστόσο, εδώ ακριβώς κρύβεται και ο κίνδυνος. Όταν οι αλλαγές είναι τόσο αργές και λεπτές που περνούν κάτω από το ραντάρ της συνείδησής μας, μπορεί να καταλήξουμε να προσαρμοζόμαστε σε καταστάσεις που είναι επιζήμιες, ακόμη και απειλητικές για την ψυχική, σωματική ή συναισθηματική μας υγεία. Δεν καταλαβαίνουμε ότι «υπερθερμαινόμαστε». Και έτσι μένουμε. Υπομένουμε. Αντέχουμε. Μπαίνουμε σε μια παρατεταμένη «κατάσταση αναμονής».

Η αντοχή στον πόνο ως κανονικότητα

Στην επαγγελματική πρακτική πολλών θεραπευτών, αλλά και στην καθημερινή ζωή, συναντάμε ανθρώπους που υποφέρουν από δυστυχία, δυσαρέσκεια ή εξουθένωση για μήνες, χρόνια, ακόμη και δεκαετίες. Είναι εντυπωσιακό το πόσο ανθεκτικοί στον πόνο μπορούμε να γίνουμε. Συχνά, η ιστορία του βατράχου χρησιμοποιείται ως μεταφορά για να βοηθήσει κάποιον να δει καθαρότερα τη φύση της κατάστασής του: είτε να πηδήξει έξω πριν «βράσει», είτε να βρει έναν τρόπο να χαμηλώσει τη θερμοκρασία του νερού. Δηλαδή, να αλλάξει κάτι ουσιαστικό.

Κατανόηση χωρίς δράση

Οι περισσότεροι καταλαβαίνουν αμέσως το νόημα της μεταφοράς. Όμως υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στην κατανόηση και στη δράση. Οι αλλαγές μας φοβίζουν. Το άγνωστο μάς τρομάζει περισσότερο από το γνώριμο, ακόμη κι αν το γνώριμο μας πληγώνει. Έτσι, συχνά προτιμάμε να παραμείνουμε εκεί που είμαστε, ελπίζοντας ότι «κάτι θα αλλάξει», χωρίς να αλλάξουμε εμείς κάτι.

Το χλιαρό νερό των σχέσεων

Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στις σχέσεις. Υπάρχουν πολλοί λόγοι που κρατούν τους ανθρώπους σε σχέσεις που δεν λειτουργούν: τα παιδιά, τα οικονομικά, ο φόβος της μοναξιάς, ο φόβος του αγνώστου, η ανησυχία για την κρίση των άλλων, η πεποίθηση ότι η δέσμευση είναι για πάντα, η ελπίδα ότι τα πράγματα θα βελτιωθούν. Αυτοί οι λόγοι δεν είναι ούτε σωστοί ούτε λάθος. Είναι απλώς οι δυνάμεις που μας κρατούν εκεί. Και πράγματι, δεν είναι πάντα ξεκάθαρο αν το καλύτερο είναι να φύγεις ή να μείνεις και να προσπαθήσεις. Το πραγματικό ερώτημα είναι να ξέρεις πότε να «μείνεις» και πότε να «αποχωρήσεις».

Όταν ο πόνος γίνεται σήμα κινδύνου

Όταν όμως βρισκόμαστε για καιρό σε μια κακή σχέση ή σε ένα τοξικό περιβάλλον, αρχίζουμε να νιώθουμε παγιδευμένοι, αβοήθητοι, θυμωμένοι και εξαντλημένοι. Εκεί εμφανίζεται ο πόνος και ο πόνος, όσο δύσκολος κι αν είναι, μπορεί να γίνει ισχυρό κίνητρο για αλλαγή. Η ουσιαστική στροφή συμβαίνει όταν μετακινούμε την εστίαση από το τι κάνει λάθος ο άλλος στο τι μπορούμε να κάνουμε εμείς. Όχι με την ψευδαίσθηση ότι θα ελέγξουμε τα πάντα, αλλά με την ανάληψη της προσωπικής μας ευθύνης.

Η εσωτερική εργασία που αλλάζει τις πιθανότητες

Αυτή η εσωτερική εργασία σημαίνει να αποδεχτούμε ότι «αν πρόκειται να γίνει, εξαρτάται και από εμένα». Δεν εγγυάται ότι όλα θα βελτιωθούν, αλλά αυξάνει τις πιθανότητες. Μας βοηθά να ξεκαθαρίσουμε τι θέλουμε, τι χρειαζόμαστε και ποια όρια είναι απαραίτητα για να ανθίσουμε. Και συχνά μας φέρνει αντιμέτωπους με επιλογές που προηγουμένως δεν βλέπαμε ή δεν τολμούσαμε να δούμε.

Burnout: η αργή εξάντληση

Η ίδια δυναμική εμφανίζεται και στο burnout. Η επαγγελματική εξουθένωση σπάνια έρχεται ξαφνικά. Συνήθως εξελίσσεται αργά, ύπουλα, σιωπηλά. Αντιδρούμε στο αυξανόμενο στρες λέγοντας στον εαυτό μας: «Αυτό είναι φυσιολογικό», «έτσι είναι η ενήλικη ζωή», «απλώς χρειάζομαι καλύτερη οργάνωση». Και έτσι δουλεύουμε περισσότερο, πιέζουμε τον εαυτό μας, θυσιάζουμε τον ύπνο, την άσκηση, τη χαρά, τις σχέσεις. Μέχρι που το σώμα και η ψυχή αρχίζουν να διαμαρτύρονται.

Δεν είναι απλώς στρες

Δεν είναι απλώς στρες. Είναι η αργή διάβρωση της ενέργειας, της υγείας και της ζωτικότητάς μας. Και αν δεν δράσουμε εγκαίρως, μπορεί να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου δεν έχουμε πια τη δύναμη να «πηδήξουμε έξω από το σκεύος». Εκεί όπου η εξουθένωση γίνεται χρόνια, οι συνέπειες βαθαίνουν και η ανάκαμψη γίνεται πιο δύσκολη.

Η επίγνωση ως ανθρώπινο πλεονέκτημα

Το κρίσιμο μήνυμα είναι ότι δεν χρειάζεται να περιμένουμε να βράσουμε. Δεν χρειάζεται να μένουμε για πάντα σε κατάσταση αναμονής. Σε αντίθεση με τον βάτραχο, οι άνθρωποι έχουμε τη δυνατότητα της επίγνωσης. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε το χλιαρό νερό, να ακούσουμε τα προειδοποιητικά σημάδια και να κάνουμε προσαρμογές που ο μελλοντικός μας εαυτός θα μας ευγνωμονεί.

Δεν χρειάζεται να πηδήξεις μόνος

Αυτό συχνά απαιτεί υποστήριξη. Κανείς δεν χρειάζεται να πηδήξει μόνος του. Η βοήθεια από επαγγελματίες, από ανθρώπους εμπιστοσύνης, από σχέσεις που μας ενδυναμώνουν, μπορεί να μας δώσει την ενέργεια που χρειαζόμαστε για να αλλάξουμε πορεία. Μερικές φορές, η αλλαγή αυτή σημαίνει βελτίωση της σχέσης ή του περιβάλλοντος. Άλλες φορές, σημαίνει το θάρρος να παραδεχτούμε ότι κάτι, όπως ήταν μέχρι τώρα, πρέπει να τελειώσει για να μπορέσει κάτι νέο να γεννηθεί.

Πριν ανέβει κι άλλο η θερμοκρασία

Το να φύγουμε από την κατάσταση αναμονής είναι πάντα ρίσκο. Είναι ρίσκο να ανεβάσουμε τον πήχη, να πιστέψουμε ότι αξίζουμε περισσότερα, να αμφισβητήσουμε παλιές πεποιθήσεις για το τι μας αρμόζει. Όμως αυτή η εσωτερική δουλειά είναι που μας μεταμορφώνει στο πρόσωπο που ελπίζαμε κάποτε να γίνουμε: έναν άνθρωπο ικανό να δημιουργεί σχέσεις και μια ζωή με νόημα, αλήθεια και ζωντάνια.

Αξίζει, λοιπόν, να αναρωτηθούμε: σε ποιες περιοχές της ζωής μας έχουμε συμβιβαστεί με το χλιαρό νερό; Πού έχουμε σταματήσει να κινούμαστε; Η ειλικρίνεια με τον εαυτό μας και η προθυμία να εξετάσουμε τις επιλογές μας είναι το πρώτο βήμα για να πηδήξουμε έξω, πριν η θερμοκρασία ανέβει κι άλλο.

Πηγές:

Buckner, S. L., Mouser, J. G., Dankel, S. J., Jessee, M. B., Mattocks, K. T., & Loenneke, J. P. (2017). The general adaptation syndrome: potential misapplications to resistance exercise. Journal of science and medicine in sport, 20(11), 1015-1017 

Edú-Valsania, S., Laguía, A., & Moriano, J. A. (2022). Burnout: A review of theory and measurement. International journal of environmental research and public health, 19(3), 1780. 

Leclercq, C., & Hansez, I. (2024). Temporal Stages of Burnout: How to Design Prevention?. International Journal of Environmental Research and Public Health, 21(12), 1617. 

Maslach, C., Schaufeli, W. B., & Leiter, M. P. (2001). Job burnout. Annual review of psychology, 52(2001), 397-422. 

McCarty, R. (2016). The alarm phase and the general adaptation syndrome: two aspects of Selye’s inconsistent legacy. In Stress: Concepts, cognition, emotion, and behavior (pp. 13-19). Academic Press.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...