Η λήξη του σχολικού έτους και το Post Traumatic Stress

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Μια ανάλυση για την αποφόρτιση που απαιτείται μετά από μια έντονη χρονιά και πώς η μετάβαση στην "ηρεμία" μπορεί μερικές φορές να προκαλέσει δυσκολίες. Όλο τον χρόνο περιμένουμε αυτή τη στιγμή. Το τέλος των μαθημάτων, την ολοκλήρωση των εξετάσεων, εκείνη την αίσθηση ότι οι ρυθμοί επιτέλους χαλαρώνουν. Η λήξη του σχολικού έτους συνδέεται συνήθως με ανακούφιση.

Το παράδοξο της λήξης της σχολικής χρονιάς: Η έλλειψη άμεσης ανακούφισης

Για μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς, το τέλος μιας απαιτητικής περιόδου είναι μια πολυαναμενόμενη παύση. Οι εξετάσεις ολοκληρώνονται, τα πρωινά γίνονται πιο ήσυχα, το πρόγραμμα χαλαρώνει και η καθημερινότητα αφήνει περισσότερο χώρο για ξεκούραση.Ωστόσο, η εμπειρία δείχνει ότι αυτή η μετάβαση δεν βιώνεται πάντοτε ως άμεση ανακούφιση. Για αρκετούς ανθρώπους, οι πρώτες ημέρες μετά τη λήξη της σχολικής χρονιάς συνοδεύονται από μια απροσδόκητη εσωτερική αναστάτωση. Όσο το παιδί, ο έφηβος, ο γονιός ή ο εκπαιδευτικός βρίσκεται μέσα στον ρυθμό των υποχρεώσεων, λειτουργεί συχνά σε μια κατάσταση συνεχούς ενεργοποίησης. Όταν έρχεται η παύση, το νευρικό σύστημα δεν «πέφτει» πάντα αμέσως. Και τότε γεννιέται εύλογα η απορία: Αφού τελείωσε η πίεση, γιατί δεν αισθάνομαι καλύτερα; Γιατί δεν νιώθω πιο ήρεμος/η;

Η κατάσταση διαρκούς ετοιμότητας σε μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς

Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σώμα και ο ψυχισμός μας κατά τη διάρκεια παρατεταμένων περιόδων έντασης. Η σχολική χρονιά, ιδιαίτερα τους τελευταίους μήνες, δεν είναι απλώς μια ακολουθία υποχρεώσεων. Είναι ένα περιβάλλον αυξημένων απαιτήσεων και συνεχούς ενεργοποίησης. Οι μαθητές καλούνται να ανταποκριθούν σε εξετάσεις, αξιολογήσεις και κοινωνικές προσδοκίες. Οι γονείς προσπαθούν να στηρίξουν, να οργανώσουν και συχνά να απορροφήσουν τη συναισθηματική πίεση της οικογένειας. Οι εκπαιδευτικοί, από την πλευρά τους, λειτουργούν μέσα σε ένα πλαίσιο αυξημένων γνωστικών και συναισθηματικών απαιτήσεων.

Σε τέτοιες συνθήκες, το νευρικό σύστημα ενεργοποιείται με στόχο τη διαχείριση των αναγκών της καθημερινότητας (Siegel, 2012). Ο οργανισμός μπαίνει σε έναν τρόπο λειτουργίας που θα μπορούσαμε να περιγράψουμε ως κατάσταση διαρκούς ετοιμότητας. Η προσοχή στρέφεται στο «τι πρέπει να γίνει τώρα». Η ξεκούραση αναβάλλεται. Τα συναισθήματα παραμερίζονται προσωρινά, όχι επειδή εξαφανίζονται, αλλά επειδή προέχει η λειτουργικότητα.

Οι επιπτώσεις της παρατεταμένης διέγερσης και οι ομοιότητες με αντιδράσεις μετατραυματικού στρες

Το ζήτημα αρχίζει όταν το συμπαθητικό νευρικό σύστημα παραμένει σε διέγερση για μεγάλο χρονικό διάστημα εξαιτίας στρεσογόνων καταστάσεων -όπως το διάβασμα, οι εξετάσεις και η προσδοκία των αποτελεσμάτων- και δεν επανέρχεται εύκολα σε κατάσταση ηρεμίας. Τότε μπορεί να εμφανιστούν ευερεθιστότητα, αίσθημα κενού, ανησυχία, υπερένταση, δυσκολία στον ύπνο ή ακόμη και ένα αίσθημα αποπροσανατολισμού. Μερικές φορές μπορεί να αναδυθούν και πιο βαθιές ανησυχίες ή σκέψεις που σχετίζονται με πεποιθήσεις όπως: «ο κόσμος είναι επικίνδυνος», «δεν μπορώ να εμπιστευθώ τους άλλους», «θα μου συμβεί κάτι άσχημο», «πρέπει να προστατευτώ».

Σε αυτό το σημείο γίνεται συχνά αναφορά σε αντιδράσεις που θυμίζουν στοιχεία μετατραυματικού στρες. Είναι σημαντικό, ωστόσο, να διευκρινιστεί ότι η λήξη του σχολικού έτους δεν συνιστά από μόνη της τραυματικό γεγονός, ούτε οι αντιδράσεις αυτές ταυτίζονται απαραίτητα με την κλινική εικόνα της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες (Post-Traumatic Stress Disorder), όπως αυτή περιγράφεται στο Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders της American Psychiatric Association (2022). Η κλινική ψυχολογία, ωστόσο, αναγνωρίζει ότι μετά από περιόδους παρατεταμένης υπερδιέγερσης, όταν η εξωτερική πίεση μειώνεται, μπορεί να εμφανιστούν αντιδράσεις όπως υπερεπαγρύπνηση, ευερεθιστότητα, δυσκολία χαλάρωσης, εσωτερική ανησυχία ή ακόμη και εφιάλτες. Στην κλινική πράξη ακούμε συχνά εφήβους να περιγράφουν επίμονους εφιάλτες μετά το πέρας των εξετάσεων, όνειρα στα οποία αποτυγχάνουν, εκτίθενται ή ματαιώνονται.

Το σωματικό αποτύπωμα της έντασης και η οικειότητα του στρες

Ο Bessel van der Kolk (2014) έχει επισημάνει ότι το σώμα συχνά διατηρεί το αποτύπωμα της έντασης ακόμη και όταν οι στρεσογόνες συνθήκες έχουν παρέλθει. Με απλά λόγια, ο νους και το σώμα δεν αλλάζουν κατάσταση με το πάτημα ενός διακόπτη. Οι εξωτερικές απαιτήσεις μπορεί να μειώνονται, όμως η εσωτερική ενεργοποίηση χρειάζεται χρόνο για να αποκλιμακωθεί.

Υπάρχει και κάτι ακόμη που αξίζει να αναγνωρίσουμε. Όταν για πολλούς μήνες ζούμε σε έντονους ρυθμούς, η ίδια η ένταση γίνεται γνώριμη. Αντίθετα, η ηρεμία -όσο παράδοξο κι αν ακούγεται- μπορεί να μοιάζει ανοίκεια. Μέσα στο άδειασμα του προγράμματος και στη μείωση των εξωτερικών ερεθισμάτων, συχνά αναδύονται σκέψεις και συναισθήματα που μέχρι τότε δεν είχαν χώρο να γίνουν αντιληπτά: κόπωση, απογοήτευση, αίσθημα ανεπάρκειας, ανεκπλήρωτες προσδοκίες ή μικρές εσωτερικές συγκρούσεις.

Η ψυχοσωματική αποφόρτιση ως φυσιολογική διαδικασία επεξεργασίας

Ο Peter A. Levine (2010) περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως μια φυσική ψυχοσωματική αποφόρτιση, κατά την οποία ο οργανισμός αρχίζει σταδιακά να επεξεργάζεται όσα προηγουμένως χρειαζόταν απλώς να αντέξει. Αυτός είναι και ο λόγος που αρκετοί άνθρωποι δυσκολεύονται τις πρώτες μέρες των διακοπών. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάτι δεν πάει καλά. Πολύ συχνά σημαίνει ακριβώς το αντίθετο: ότι ο ψυχισμός αρχίζει επιτέλους να επεξεργάζεται όσα μέχρι τότε έπρεπε απλώς να αντέξει.

Στρατηγικές για μια ομαλή μετάβαση και η αποδοχή της κούρασης χωρίς ενοχές

Η αποφόρτιση δεν είναι στιγμιαία διαδικασία. Είναι μετάβαση. Και όπως κάθε μετάβαση, χρειάζεται χρόνο. Γι’ αυτό ίσως δεν είναι βοηθητικό να απαιτούμε από τον εαυτό μας να περάσει αμέσως από την ένταση στην πλήρη χαλάρωση. Η προσαρμογή γίνεται πιο ομαλά όταν επιτρέπουμε μια σταδιακή αλλαγή ρυθμού.

Λίγες ημέρες με προοδευτική αφαίρεση υποχρεώσεων, επαρκή ύπνο, ήπια σωματική δραστηριότητα, στιγμές χωρίς αξιολόγηση και απαιτήσεις, ακόμη και απλές καθημερινές ρουτίνες μπορούν να λειτουργήσουν ρυθμιστικά. Εξίσου σημαντική είναι η αναγνώριση της κούρασης χωρίς ενοχή. Κάποιες σκέψεις μπορεί να μοιάζουν με αυτές: «Αφού τώρα ξεκουράζομαι, δεν δικαιολογείται να είμαι κουρασμένος/η» ή «Δεν καταλαβαίνω γιατί νιώθω εξάντληση, αφού δεν κάνω κάτι». Κι όμως, η κούραση συχνά γίνεται αισθητή ακριβώς όταν παύει η ανάγκη να παραμένουμε σε διαρκή εγρήγορση.

Η ξεκούραση, τελικά, δεν είναι μόνο η απουσία υποχρεώσεων. Είναι και η δυνατότητα του ψυχισμού να αφομοιώσει, να οργανώσει και να επεξεργαστεί όσα προηγήθηκαν. Η λήξη του σχολικού έτους δεν σηματοδοτεί μόνο το τέλος μιας περιόδου προσπάθειας. Συχνά σηματοδοτεί και την αρχή μιας εσωτερικής μετάβασης. Και αν αυτή η μετάβαση συνοδεύεται από μια προσωρινή δυσκολία, δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη προβλήματος. Μπορεί να είναι απλώς ο φυσικός τρόπος με τον οποίο το σώμα και η ψυχή βρίσκουν, σιγά σιγά, τον δρόμο τους προς την ηρεμία.

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.). Washington, DC: American Psychiatric Association.

Peter A. Levine. (2010). In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness. Berkeley, CA: North Atlantic Books.

Daniel J. Siegel. (2012). The Developing Mind (2nd ed.). New York: Guilford Press.

Bessel van der Kolk. (2014). The Body Keeps the Score. New York: Viking. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...