Ο εγκέφαλός μας δεν αντέχει την αβεβαιότητα και να γιατί

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Περιμένεις τα αποτελέσματα μιας ιατρικής εξέτασης. Δεν ξέρεις αν θα είναι θετικά ή αρνητικά. Το στομάχι σου σφίγγεται, το μυαλό σου τρέχει σε σενάρια, η καρδιά σου χτυπάει δυνατά.

Το παράδοξο είναι ότι, ακόμη κι αν τα νέα είναι άσχημα συχνά νιώθουμε μεγαλύτερη ανακούφιση μόλις τα μάθουμε από ό,τι στην περίοδο της αβεβαιότητας. Αυτό το φαινόμενο δεν είναι τυχαίο. Η αβεβαιότητα, η αίσθηση ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε τι μας περιμένει, είναι από τις πιο ισχυρές πηγές άγχους.

Αλλά γιατί μας επηρεάζει τόσο πολύ; 

Ο εγκέφαλος ως μηχανή πρόβλεψης 

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι φτιαγμένος να ζει στο χάος. Αντίθετα, είναι ένα όργανο που λειτουργεί σαν μηχανή πρόβλεψης. Κάθε στιγμή επεξεργάζεται δεδομένα, κάνει υποθέσεις για το τι πρόκειται να συμβεί και δημιουργεί εσωτερικά σενάρια που μας βοηθούν να αισθανόμαστε ασφάλεια.

Όταν το περιβάλλον είναι προβλέψιμο, νιώθουμε ήρεμοι.
Όταν όμως βρισκόμαστε μπροστά στο άγνωστο, ο εγκέφαλος δεν μπορεί να προβλέψει σωστά και μπαίνει σε κατάσταση συναγερμού.

Αυτό πυροδοτεί την παραγωγή κορτιζόλης, της γνωστής «ορμόνης του στρες». Η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα, οι μύες τεντώνονται, ο ύπνος γίνεται δύσκολος. Με λίγα λόγια, το σώμα μας προετοιμάζεται για μάχη απέναντι σε έναν εχθρό που δεν μπορούμε να δούμε. 

Γιατί το δεν ξέρω είναι πιο σκληρό από μια κακή είδηση; 

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της ψυχολογίας είναι ότι πολλές φορές προτιμούμε μια δυσάρεστη βεβαιότητα από το να ζούμε στην αβεβαιότητα. Για παράδειγμα, άνθρωποι που περιμένουν μια διάγνωση συχνά νιώθουν ανακούφιση ακόμη κι αν η απάντηση είναι αρνητική, απλώς γιατί η αγωνία του δεν ξέρω τελειώνει.

Ο λόγος είναι απλός: το μυαλό μας δεν αντέχει την απουσία πληροφορίας. Όταν υπάρχει αβεβαιότητα, φτιάχνουμε συνεχώς σενάρια και μάλιστα συχνά τα χειρότερα.

Το να ξέρουμε, ακόμη κι αν αυτό που μαθαίνουμε είναι δυσάρεστο, μας δίνει τη δυνατότητα να προσαρμοστούμε. Η αβεβαιότητα, αντίθετα, μας κρατά παγιδευμένους σε μια μόνιμη ένταση. 

Η αβεβαιότητα στην καθημερινότητα 

Μπορεί να σκεφτόμαστε την αβεβαιότητα κυρίως σε μεγάλες στιγμές, μια ασθένεια, μια κρίση, μια μεγάλη αλλαγή. Όμως στην πραγματικότητα την συναντάμε παντού: 

• Στις σχέσεις: «Με θέλει πραγματικά ή όχι;» 
• Στην εργασία: «Θα μείνω στη δουλειά ή θα χάσω τη θέση μου;» 
• Στην κοινωνία: «Πού πάει η οικονομία; Θα υπάρξει νέα κρίση;» 
• Ακόμη και στην καθημερινότητα: «Θα πετύχω σε αυτό που ξεκινάω ή θα αποτύχω;» 

Το κοινό χαρακτηριστικό είναι η απουσία ελέγχου. Όταν δεν ξέρουμε τι μας περιμένει, αισθανόμαστε ότι χάνουμε τη σταθερότητα που έχουμε ανάγκη για να λειτουργήσουμε. 

Γιατί στρεσαριζόμαστε τόσο πολύ; 

Η αβεβαιότητα μας στρεσάρει γιατί αγγίζει τρεις βασικές ανάγκες μας: 

• Ανάγκη για έλεγχο: Θέλουμε να νιώθουμε ότι επηρεάζουμε τη ζωή μας. Όταν δεν ξέρουμε τι έρχεται, χάνουμε αυτή την ψευδαίσθηση ελέγχου. 
• Ανάγκη για προβλεψιμότητα: Ο εγκέφαλος χρειάζεται μία σταθερά για να οργανώνει τη συμπεριφορά του. Η αβεβαιότητα αφαιρεί την σταθερά. 
• Ανάγκη για ασφάλεια: Όταν το μέλλον είναι άγνωστο, νιώθουμε απειλή. Το σώμα αντιδρά σαν να υπάρχει πραγματικός κίνδυνος, ακόμα κι όταν δεν υπάρχει. 

Τι μπορούμε να κάνουμε; 

Δεν μπορούμε να εξαφανίσουμε την αβεβαιότητα από τη ζωή μας. Μπορούμε όμως να μάθουμε να τη διαχειριζόμαστε διαφορετικά. 

Αποδοχή: Η αβεβαιότητα είναι μέρος της ζωής. Όσο περισσότερο παλεύουμε να την ελέγξουμε, τόσο περισσότερο μας εξαντλεί. Η αποδοχή δεν σημαίνει παραίτηση, σημαίνει αναγνώριση ότι το να μην ξέρουμε είναι φυσιολογικό. 

Εστίαση σε όσα ελέγχουμε: Μπορεί να μην ελέγχουμε την έκβαση μιας κρίσης, αλλά ελέγχουμε το πώς θα φροντίσουμε τον εαυτό μας, τις μικρές μας ρουτίνες, τις σχέσεις μας. Οι μικρές στιγμές ελέγχου μας δίνουν αίσθηση σταθερότητας. 

Ενσυνειδητότητα (mindfulness): Όταν εστιάζουμε στο παρόν, το μυαλό δεν έχει χώρο να πλάθει σενάρια για το μέλλον. Η παρατήρηση των σκέψεων χωρίς να τις κρίνουμε μειώνει το άγχος και μας βοηθά να μείνουμε γειωμένοι. 

Καλλιέργεια ανθεκτικότητας: Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει να μην αγχωνόμαστε, αλλά να μπορούμε να ανακάμπτουμε. Χτίζεται μέσα από την αυτογνωσία, την υποστήριξη από τους ανθρώπους γύρω μας και την ικανότητα να μαθαίνουμε από δύσκολες εμπειρίες. 

Συμπέρασμα 

Η αβεβαιότητα είναι αναπόφευκτη. Είναι ο αόρατος συνοδοιπόρος κάθε ανθρώπινης ζωής, από τις μικρές καθημερινές αναμονές μέχρι τα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα για την υγεία, την εργασία, τις σχέσεις ή το μέλλον της κοινωνίας.

Όσο κι αν προσπαθούμε να την αποφύγουμε ή να την ελέγξουμε, πάντοτε θα βρίσκει τον τρόπο να μας θυμίζει ότι η ζωή δεν ακολουθεί σενάρια που έχουμε γράψει εμείς.

Το κρίσιμο σημείο δεν είναι να εξαλείψουμε την αβεβαιότητα, αυτό δεν γίνεται αλλά να αλλάξουμε τον τρόπο που στεκόμαστε απέναντί της. Να κατανοήσουμε ότι το άγχος που μας προκαλεί είναι φυσική αντίδραση του εγκεφάλου μας και όχι ένδειξη αδυναμίας. Ότι το σώμα μας φτιάχτηκε για να ψάχνει βεβαιότητες, όμως η ψυχή μας μπορεί να μάθει να αναπνέει και στο θολό τοπίο. 

Η αβεβαιότητα μπορεί να γίνει δάσκαλος. Μας δείχνει τα όρια του ελέγχου μας, μας υπενθυμίζει την αξία της στιγμής και μας καλεί να καλλιεργήσουμε ανθεκτικότητα. Όταν δεν γνωρίζουμε τι θα φέρει το αύριο, μαθαίνουμε να εκτιμούμε ό,τι έχουμε σήμερα. Όταν δεν μπορούμε να ορίσουμε τα πάντα, μαθαίνουμε να δίνουμε σημασία σε όσα όντως εξαρτώνται από εμάς. 

Ίσως, τελικά, η βαθύτερη μορφή ελευθερίας να μην είναι το να γνωρίζουμε τα πάντα, αλλά να μπορούμε να προχωράμε μπροστά με αξιοπρέπεια και ψυχραιμία ακόμη και όταν όλα είναι αβέβαια. Η ζωή δεν μας ζητά να γίνουμε παντογνώστες, μας ζητά να γίνουμε γενναίοι. Και όσο περισσότερο καλλιεργούμε αυτή τη γενναιότητα, τόσο λιγότερο η αβεβαιότητα θα μας παραλύει και τόσο περισσότερο θα μας ανοίγει δρόμους για ανάπτυξη, δημιουργικότητα και ουσιαστική ελευθερία. 

Βιβλιογραφία 

Carleton R. N. (2016). Into the Unknown: A Review and Synthesis of Contemporary Models Involving Uncertainty. Journal of Anxiety Disorders, 39, 30–43. doi.org/10.1016/j.janxdis.2016.02.007  

Grupe, D. W., & Nitschke, J. B. (2013). Uncertainty and Anticipation in Anxiety: An Integrated Neurobiological and Psychological Perspective. Nature Reviews. Neuroscience, 14(7), 488–501. doi.org/10.1038/nrn3524

Hirsh, J. B., Mar, R. A., & Peterson, J. B. (2012). Psychological Entropy: A Framework for Understanding Uncertainty-related Anxiety. Psychological Review, 119(2), 304–320. doi.org/10.1037/a0026767   

Smith, C. A., & Ellsworth, P. C. (1985). Patterns of Cognitive Appraisal in Emotion. Journal of Personality and Social Psychology, 48(4), 813–838.

Παρίτσης, Ν. (2012). Συστημική Ψυχιατρική. Η Νοημοσύνη της Ζωής. Βήτα.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...