Όταν η Ψυχή Πλανιέται: Φιλοσοφία και Έγκλημα

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Το έγκλημα ως καθρέφτης της κοινωνίας και της ψυχής:  «Πρέπει να εξετάσουμε το έγκλημα όχι μόνο ως παραβίαση του νόμου, αλλά και ως κραυγή της ψυχής, ως αντανάκλαση της κοινωνίας που το γέννησε» — Μισέλ Φουκώ.

Από την αρχαιότητα έως σήμερα, οι φιλόσοφοι αναρωτιούνται: τι οδηγεί τον άνθρωπο να διαπράξει έγκλημα; Είναι η φύση του ή οι συνθήκες που τον περιβάλλουν;

Είναι το έγκλημα αποκύημα μιας "κακής" ψυχής ή μήπως αποτέλεσμα κοινωνικής στρέβλωσης;

Μέσα στους αιώνες, η φιλοσοφία επιχείρησε να δώσει απαντήσεις, απογυμνώνοντας την πράξη από τις ετικέτες της και εστιάζοντας στον άνθρωπο — όχι μόνο ως θύτη ή θύμα, αλλά ως φορέα συνείδησης, ελευθερίας και επιλογής.

Πλάτων και το έγκλημα ως άγνοια του αγαθού

Για τον Πλάτωνα, το έγκλημα δεν είναι αποτέλεσμα απόλυτου κακού, αλλά άγνοιας. Ο εγκληματίας, στην πλατωνική σκέψη, είναι εκείνος που δεν γνωρίζει το Αγαθό. Η ψυχή του δεν έχει εναρμονιστεί με τη λογική, και κυριαρχείται από τα επιθυμητικά ή θυμοειδή στοιχεία της. Το λάθος και η αδικία είναι αδυναμία γνώσης — μια πλάνη της ψυχής.

Στην «Πολιτεία», ο Πλάτων συνδέει το έγκλημα με τη διάλυση της εσωτερικής τάξης της ψυχής και, κατά προέκταση, με τη διάλυση της δικαιοσύνης στην πολιτεία. Η κοινωνία που δεν καλλιεργεί την αρετή και τη φιλοσοφική σκέψη, αναπαράγει πολίτες ικανούς να διαπράξουν αδικία.

Αριστοτέλης: ευθύνη και ελεύθερη βούληση

Ο Αριστοτέλης διαφοροποιείται. Στα «Ηθικά Νικομάχεια», επισημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι ηθικά υπεύθυνος, γιατί έχει βούληση και επιλογή. Η πράξη του εγκληματία, εφόσον γίνεται εκούσια, φέρει ηθικό βάρος. Η αρετή είναι έξη, συνήθεια, και ο φαύλος χαρακτήρας διαμορφώνεται με επανάληψη πράξεων — όπως και ο εγκληματίας δεν γεννιέται αλλά γίνεται, μέσα από επιλογές και εθισμούς στο άδικο.

Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη μεταθέτει την ευθύνη από τον Θεό ή το σύστημα στον ίδιο τον άνθρωπο. Το έγκλημα δεν είναι μόνο κοινωνικό γεγονός· είναι ηθική πράξη — ή αποτυχία ηθικής πράξης.

Νίτσε: το έγκλημα ως ανταρσία κατά της ηθικής

Ο Φρίντριχ Νίτσε φέρνει ρήξη με την παραδοσιακή ηθική. Στο έργο του «Πέρα από το Καλό και το Κακό», αλλά και στο «Γενεαλογία της Ηθικής», βλέπει το έγκλημα ως πράξη επαναστατική, συχνά δημιουργική. Ο εγκληματίας δεν είναι μόνο κοινωνικός παρείσακτος — είναι ενίοτε πρόδρομος του νέου ανθρώπου, αυτού που σπάει τα δεσμά της «δουλικής ηθικής» των μαζών.

Η ηθική, σύμφωνα με τον Νίτσε, έχει κατασκευαστεί από τους αδύναμους για να δαιμονοποιήσουν τη δύναμη και την ανεξαρτησία. Ο εγκληματίας, λοιπόν, σε κάποιες περιπτώσεις, δεν είναι μόνο εκτροχιασμένος· είναι και η μορφή που εκφράζει την κατάρρευση της υποκριτικής ηθικής τάξης.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως ο Νίτσε εγκωμιάζει το έγκλημα — αλλά πως αμφισβητεί τα όρια της «νομιμότητας» και της «κανονικότητας». Το έγκλημα γίνεται καθρέφτης της ηθικής σύγκρουσης της εποχής του.

Φουκώ: το έγκλημα ως κατασκευή της εξουσίας

Στον 20ό αιώνα, ο Μισέλ Φουκώ εστιάζει στη σχέση μεταξύ εξουσίας και εγκλήματος. Το έγκλημα, υποστηρίζει, δεν είναι φυσικό φαινόμενο αλλά κοινωνική κατασκευή. Ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία ορίζει ποιος είναι εγκληματίας, και πώς τον τιμωρεί, αποκαλύπτει τις βαθύτερες λειτουργίες της εξουσίας.

Στο έργο του «Επιτήρηση και Τιμωρία», ο Φουκώ δείχνει πώς το σωφρονιστικό σύστημα δεν αποσκοπεί στην ηθική αποκατάσταση του εγκληματία, αλλά στον έλεγχό του. Ο εγκληματίας δεν είναι πια απλώς παραβάτης, αλλά εργαλείο με το οποίο η κοινωνία αναπαράγει την πειθαρχία.

Άρα, σε πολλές περιπτώσεις, αυτό που ορίζεται ως έγκλημα δεν είναι παρά αντίσταση στην κανονικότητα — και η τιμωρία του, ένας μηχανισμός πειθάρχησης.

Σήμερα: υπαρξισμός, αποξένωση και κοινωνική ευθύνη

Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ και ο Αλμπέρ Καμύ εισάγουν μια υπαρξιακή ανάγνωση του εγκλήματος. Ο άνθρωπος, ελεύθερος να επιλέξει, βρίσκεται ενώπιον της αγωνίας της ύπαρξης. Όταν αποξενώνεται από τον κόσμο και τον εαυτό του, όταν η ζωή του φαίνεται παράλογη και χωρίς νόημα, τότε το έγκλημα μπορεί να παρουσιαστεί ως πράξη διαμαρτυρίας,κ ή ακόμη και νόησης.

Ο Μερσώ στον «Ξένο» του Καμύ σκοτώνει χωρίς πάθος· και τιμωρείται περισσότερο για την αδιαφορία του απέναντι στην ηθική των άλλων, παρά για την ίδια την πράξη. Η κοινωνία δεν αντέχει αυτόν που δεν συμμορφώνεται με τον συναισθηματικό της χάρτη.

Ο εγκληματίας στη σύγχρονη εποχή δεν είναι πια μόνο ηθικός παρεκκλίνων. Είναι ο ξένος, ο αποκλεισμένος, ο απόβλητος. Είναι και προϊόν κοινωνικής αδικίας, ταξικής ανισότητας, ψυχολογικής κατάρρευσης.

Συμπέρασμα: η ευθύνη ως κοινή υπόθεση

Το έγκλημα, υπό φιλοσοφικό πρίσμα, δεν είναι ποτέ ένα μεμονωμένο φαινόμενο. Πίσω από κάθε εγκληματική πράξη βρίσκεται ένας άνθρωπος — και γύρω του, μια κοινωνία. Οι φιλόσοφοι μάς δείχνουν ότι η ανθρώπινη πράξη πρέπει να ερμηνεύεται με πολυπρισματική σκέψη: ως ελευθερία, ως αποτυχία, ως κραυγή, ως αποτέλεσμα ή και ως σύμπτωμα.

Αν αναζητούμε ερμηνείες χωρίς εύκολες απαντήσεις, η φιλοσοφία είναι το μέσο. Όχι για να δικαιολογήσει το κακό — αλλά για να το κατανοήσει. Γιατί μόνο έτσι μπορούμε να το θεραπεύσουμε.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...