Η αδιάγνωστη ΔΕΠ-Υ στον γονιό και η επίδρασή της στη γονεϊκή λειτουργία

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ΔΕΠ-Υ δεν αφορά αποκλειστικά την παιδική ηλικία. Για πολλούς ανθρώπους συνεχίζει να επηρεάζει την ενήλικη ζωή, την οργάνωση της καθημερινότητας, τη διαχείριση του χρόνου, τη συναισθηματική ρύθμιση, τις διαπροσωπικές σχέσεις και, αναπόφευκτα, τη γονεϊκή λειτουργία.

Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν ένας γονιός έχει χαρακτηριστικά ΔΕΠ-Υ τα οποία δεν έχουν αναγνωριστεί ποτέ.

Σε αυτή την περίπτωση, δυσκολίες όπως η αφηρημάδα, η αναβλητικότητα, η ασυνέπεια, η παρορμητικότητα, η δυσκολία οργάνωσης ή οι έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις μπορεί να ερμηνεύονται επί χρόνια ως έλλειψη προσπάθειας, αδιαφορία ή «δύσκολος χαρακτήρας», ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να αποτελούν εκδηλώσεις μιας νευροαναπτυξιακής διαταραχής.

Η γονεϊκότητα αποτελεί ένα ιδιαίτερα απαιτητικό πεδίο για τις εκτελεστικές λειτουργίες. Ο γονιός χρειάζεται καθημερινά να οργανώνει, να προγραμματίζει, να θυμάται, να αναστέλλει παρορμητικές αντιδράσεις, να διαχειρίζεται πολλαπλές απαιτήσεις ταυτόχρονα, να προσαρμόζεται σε απρόβλεπτες αλλαγές και να διατηρεί μια σχετικά σταθερή συναισθηματική διαθεσιμότητα.

Οι Johnston et al. (2012) επισημαίνουν ότι οι δυσκολίες που σχετίζονται με τη ΔΕΠ-Υ, όπως ο μειωμένος ανασταλτικός έλεγχος, οι δυσκολίες εργαζόμενης μνήμης, ο σχεδιασμός και η αυτορρύθμιση, μπορούν να επηρεάσουν πλευρές της γονεϊκής λειτουργίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας γονιός με ΔΕΠ-Υ είναι λιγότερο τρυφερός, λιγότερο διαθέσιμος ή λιγότερο ικανός να αγαπήσει το παιδί του. Σημαίνει ότι ορισμένες από τις απαιτήσεις της γονεϊκότητας μπορεί να συγκρούονται καθημερινά με τις δικές του εκτελεστικές δυσκολίες.

Η μετα-ανάλυση των Park et al. (2017), η οποία εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στα συμπτώματα ΔΕΠ-Υ των γονέων και στις γονεϊκές συμπεριφορές, έδειξε ότι περισσότερα συμπτώματα γονικής ΔΕΠ-Υ συνδέονται με περισσότερες αρνητικές ή ασυνεπείς γονεϊκές συμπεριφορές και λιγότερες θετικές γονεϊκές πρακτικές. Ωστόσο, οι συσχετίσεις ήταν γενικά μικρού μεγέθους και δεν επιτρέπουν την εξαγωγή αιτιωδών συμπερασμάτων. Το εύρημα αυτό είναι σημαντικό ακριβώς επειδή μας απομακρύνει από μια απλουστευτική ερμηνεία: η ΔΕΠ-Υ δεν «δημιουργεί έναν κακό γονιό». Μπορεί, όμως, να αυξάνει την πιθανότητα συγκεκριμένων δυσκολιών στη συνέπεια, στην οργάνωση και στη ρύθμιση της γονεϊκής αντίδρασης, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει υψηλό στρες.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ασυνέπεια. Ένας γονιός μπορεί να γνωρίζει πολύ καλά ότι το παιδί χρειάζεται σταθερή ρουτίνα, σαφείς κανόνες και προβλέψιμες συνέπειες, αλλά να δυσκολεύεται να τα εφαρμόσει σταθερά. Μπορεί μια ημέρα να επιμείνει σε έναν κανόνα, την επόμενη να τον ξεχάσει και την τρίτη να αντιδράσει πολύ πιο έντονα επειδή έχει συσσωρευτεί η προηγούμενη ματαίωση. Το αποτέλεσμα μπορεί να μοιάζει εξωτερικά με ασυνεπή ανατροφή, όμως πίσω από αυτή τη συμπεριφορά μπορεί να υπάρχει ένας συνδυασμός εκτελεστικών δυσκολιών, κόπωσης, στρες και συναισθηματικής απορρύθμισης.

Η τελευταία διάσταση είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Παρότι η συναισθηματική απορρύθμιση δεν αποτελεί αυτόνομο διαγνωστικό κριτήριο της ΔΕΠ-Υ στο DSM-5, αποτελεί σημαντικό αντικείμενο έρευνας στην ενήλικη ΔΕΠ-Υ. Η μετα-ανάλυση των Beheshti et al. (2020) ανέδειξε σημαντικά υψηλότερα επίπεδα συναισθηματικής απορρύθμισης στους ενήλικες με ΔΕΠ-Υ σε σύγκριση με ομάδες ελέγχου. Αντίστοιχα, συστηματικές ανασκοπήσεις έχουν συνδέσει τη ΔΕΠ-Υ ενηλίκων με δυσκολίες στη διαχείριση και τροποποίηση των συναισθηματικών αντιδράσεων (Soler-Gutiérrez et al., 2023). Στο πλαίσιο της γονεϊκότητας αυτό μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία, επειδή το παιδί αποτελεί καθημερινά πηγή απαιτήσεων, ματαίωσης και απρόβλεπτων καταστάσεων.

Έτσι, μια συμπεριφορά του παιδιού μπορεί να προκαλέσει στον γονιό γρηγορότερα και εντονότερα μια συναισθηματική αντίδραση. Το παιδί δεν ολοκλήρωσε την εργασία του, δεν συμμορφώθηκε με την οδηγία, έχασε για άλλη μία φορά κάτι που χρειαζόταν για το σχολείο ή καθυστέρησε να ξεκινήσει το διάβασμα. Ο γονιός μπορεί να γνωρίζει ότι η ΔΕΠ-Υ επηρεάζει τη λειτουργικότητα του παιδιού και ταυτόχρονα να βιώνει έντονο εκνευρισμό. Το πρόβλημα, επομένως, δεν βρίσκεται απαραίτητα στη γνώση. Μπορεί να βρίσκεται στο χάσμα ανάμεσα στη γνώση και στην εφαρμογή της τη στιγμή της συναισθηματικής ενεργοποίησης.

Το φαινόμενο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν το παιδί έχει επίσης διάγνωση ΔΕΠ-Υ.
Η ΔΕΠ-Υ παρουσιάζει ισχυρή γενετική συνιστώσα, επομένως η συνύπαρξη ΔΕΠ-Υ στον γονιό και στο παιδί δεν αποτελεί έκπληξη. Δεν σημαίνει, όμως, ότι ο τρόπος ανατροφής του γονιού προκάλεσε τη ΔΕΠ-Υ του παιδιού.

Η γενετική ευαλωτότητα και το περιβάλλον αλληλεπιδρούν με πολύ πιο σύνθετο τρόπο. Η δυσκολία μπορεί να προκύψει όταν οι εκτελεστικές ανάγκες του παιδιού συναντούν τις εκτελεστικές δυσκολίες του γονιού.

Το παιδί χρειάζεται εξωτερική οργάνωση, ενώ ο γονιός δυσκολεύεται να οργανώσει σταθερά το περιβάλλον.
Το παιδί χρειάζεται επαναλαμβανόμενες υπενθυμίσεις, ενώ ο γονιός κουράζεται από την επανάληψη.
Το παιδί χρειάζεται συναισθηματική ρύθμιση, ενώ ο γονιός μπορεί να δυσκολεύεται να ρυθμίσει πρώτα τη δική του αντίδραση. Δημιουργείται έτσι ένας αμφίδρομος κύκλος, στον οποίο η συμπεριφορά του ενός επηρεάζει τη συμπεριφορά του άλλου.

Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να συμπεριλάβουμε και το γονεϊκό στρες. Η ανατροφή παιδιού με ΔΕΠ-Υ μπορεί να αυξήσει σημαντικά τις καθημερινές απαιτήσεις της οικογένειας, ενώ το ίδιο το στρες μπορεί να επιβαρύνει περαιτέρω την αυτορρύθμιση και την εκτελεστική λειτουργία του γονιού. Η κλασική βιβλιογραφία έχει ήδη αναδείξει αυξημένα επίπεδα γονεϊκού στρες στις οικογένειες παιδιών με ΔΕΠ-Υ (Anastopoulos et al., 1992), ενώ μεταγενέστερες έρευνες συνεχίζουν να εξετάζουν τη σχέση ανάμεσα στα συμπτώματα γονικής ΔΕΠ-Υ, στο γονεϊκό στρες και στη λειτουργικότητα της οικογένειας. Επομένως, αυτό που βλέπουμε ως «γονεϊκή δυσκολία» μπορεί να αποτελεί αποτέλεσμα μιας δυναμικής αλληλεπίδρασης ανάμεσα στη νευροαναπτυξιακή ευαλωτότητα, στις απαιτήσεις του παιδιού, στο στρες και στις διαθέσιμες στρατηγικές αντιμετώπισης.

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σύνθετη όταν ο γονιός έχει προσωπικό ιστορικό δυσμενών εμπειριών ή τραυματικών βιωμάτων. Δεν είναι επιστημονικά ορθό να πούμε ότι το τραύμα του γονιού «μεταφέρεται» αυτούσιο στο παιδί ή ότι προκαλεί τη ΔΕΠ-Υ του. Είναι, όμως, πιθανό οι προηγούμενες εμπειρίες του γονιού να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύει τη συμπεριφορά του παιδιού.

Ένα παιδί που καθυστερεί, ξεχνά ή αντιδρά μπορεί, για παράδειγμα, να ενεργοποιεί στον γονιό προσωπικά σχήματα σχετικά με την αποτυχία, την απόρριψη, την ανεπάρκεια ή τον έλεγχο. Όταν αυτά συνδυάζονται με δυσκολίες συναισθηματικής ρύθμισης που σχετίζονται με τη ΔΕΠ-Υ, η γονεϊκή αντίδραση μπορεί να γίνει εντονότερη από όσο απαιτεί η συγκεκριμένη κατάσταση.

Για τον λόγο αυτό, η διερεύνηση της πιθανής ΔΕΠ-Υ ενός γονιού δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αναζήτηση ευθύνης. Είναι μια προσπάθεια κατανόησης του οικογενειακού συστήματος. Η ερώτηση δεν είναι «ποιος φταίει;», αλλά «ποιος μηχανισμός δημιουργεί αυτόν τον επαναλαμβανόμενο κύκλο και τι μπορούμε να αλλάξουμε;». Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική και στις παρεμβάσεις που εμπλέκουν τους γονείς, καθώς η βιβλιογραφία δείχνει ότι οι συμπεριφορικές παρεμβάσεις με γονεϊκή συμμετοχή μπορούν να βελτιώσουν σημαντικές εκβάσεις σε παιδιά με ΔΕΠ-Υ (Daley et al., 2014).

Στην κλινική και συμβουλευτική εργασία, επομένως, αξίζει να μετακινούμαστε από την ερώτηση «τι κάνει λάθος ο γονιός;» στην ερώτηση «τι συμβαίνει ανάμεσα στον γονιό και στο παιδί;». Η λειτουργική ανάλυση του κύκλου μπορεί να αποκαλύψει τι προηγήθηκε μιας σύγκρουσης, ποια σκέψη ενεργοποιήθηκε στον γονιό, ποιο συναίσθημα ακολούθησε, ποια συμπεριφορά εκδηλώθηκε και πώς αντέδρασε στη συνέχεια το παιδί. Με αυτόν τον τρόπο η γονεϊκή συμπεριφορά δεν αντιμετωπίζεται απομονωμένα, αλλά ως μέρος ενός δυναμικού συστήματος.

Η αναγνώριση πιθανής αδιάγνωστης ΔΕΠ-Υ στον γονιό δεν αποτελεί άλλοθι για δυσλειτουργικές συμπεριφορές. Αποτελεί, όμως, πολύτιμη πληροφορία. Μπορεί να εξηγήσει γιατί ένας γονιός γνωρίζει τι πρέπει να κάνει αλλά δυσκολεύεται να το εφαρμόσει με συνέπεια, γιατί η καθημερινή οργάνωση απαιτεί δυσανάλογη προσπάθεια ή γιατί ορισμένες καταστάσεις οδηγούν επανειλημμένα σε έντονη συναισθηματική αντίδραση. Και κυρίως, μπορεί να ανοίξει έναν διαφορετικό δρόμο παρέμβασης: όχι περισσότερη ενοχή, αλλά περισσότερη επίγνωση, κατάλληλη ψυχοεκπαίδευση, στρατηγικές εκτελεστικών λειτουργιών, ενίσχυση της συναισθηματικής ρύθμισης και, όταν ενδείκνυται, παραπομπή για ολοκληρωμένη αξιολόγηση του ίδιου του γονιού.

Η γονεϊκότητα δεν απαιτεί έναν τέλειο γονιό. Απαιτεί έναν γονιό που μπορεί να αναγνωρίζει τα δικά του μοτίβα και να προσαρμόζει το περιβάλλον όταν αυτά δυσκολεύουν τη σχέση με το παιδί.

Όταν ο γονιός κατανοεί καλύτερα τον δικό του τρόπο λειτουργίας, μπορεί σταδιακά να πάψει να βλέπει τη συμπεριφορά του παιδιού ως προσωπική πρόκληση και να αρχίσει να τη βλέπει μέσα από το πρίσμα των αναγκών και των εκτελεστικών του δυσκολιών. Και αυτή η μετατόπιση, από την ενοχοποίηση στην κατανόηση και από την αυτόματη αντίδραση στη συνειδητή ρύθμιση, μπορεί να αποτελέσει ένα ουσιαστικό βήμα προς μια περισσότερο σταθερή και υποστηρικτική γονεϊκή σχέση.

Βιβλιογραφία

1.Anastopoulos, A. D., Guevremont, D. C., Shelton, T. L., & DuPaul, G. J. (1992). Parenting stress among families of children with attention deficit hyperactivity disorder. Journal of Abnormal Child Psychology, 20, 503–520.

2.Beheshti, A., Chavanon, M.-L., & Christiansen, H. (2020). Emotion dysregulation in adults with attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis. BMC Psychiatry, 20, 120.

3.Daley, D., van der Oord, S., Ferrin, M., Cortese, S., Danckaerts, M., Doepfner, M., van den Hoofdakker, B. J., Thompson, M., Coghill, D., & Sonuga-Barke, E. J. S. (2014). Behavioral interventions in attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analysis of randomized controlled trials across multiple outcome domains. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 53(8), 835–847.

4.Johnston, C., Mash, E. J., Miller, N., & Ninowski, J. E. (2012). Parenting in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD). Clinical Psychology Review, 32(6), 603–613.

5.Park, J. L., Hudec, K. L., & Johnston, C. (2017). Parental ADHD symptoms and parenting behaviors: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 56, 25–39.

6.Soler-Gutiérrez, A., et al. (2023). Evidence of emotion dysregulation as a core symptom of adult ADHD: A systematic review. Journal of Attention Disorders.

7.Wymbs, B. T., et al. (2023). Meta-analytic review of studies on the relationship between adult attention-deficit/hyperactivity disorder and parenting behaviour. Journal of Attention Disorders.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Ιωάννα Δημητριάδου - Ψυχολόγος

Ιωάννα Δημητριάδου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Πιστεύω σε παρεμβάσεις που στηρίζονται σε επιστημονικά δεδομένα, αλλά εφαρμόζονται με τρόπο ανθρώπινο, ρεαλιστικό και προσαρμοσμένο στην καθημερινότητα της οικογένειας.

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Θυμού Αυτοεκτίμηση ΔΕΠΥ (ADHD)

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.