Αυτοκτονία: Γιατί συμβαίνει, πώς να την αναγνωρίσουμε και πώς να την προλάβουμε

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η αυτοκτονία αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα και οδυνηρά ζητήματα της σύγχρονης κοινωνίας. Δεν αφορά μόνο στατιστικά δεδομένα, αλλά ανθρώπους με βιώματα, οικογένειες που πενθούν και κοινότητες που επηρεάζονται βαθιά. Το να μιλάμε ξεκάθαρα γι’ αυτό το θέμα με σεβασμό, επιστημονική ακρίβεια και ελπίδα, δεν σώζει μόνο ζωές, αφαιρεί και το στίγμα που συχνά την περιβάλλει.

Τι είναι η αυτοκτονία;

Η αυτοκτονία είναι η ενέργεια ενός ατόμου να τερματίσει τη ζωή του με πρόθεση. Αυτές οι πράξεις περιλαμβάνουν τόσο ολοκληρωμένες αυτοκτονίες (όπου επέρχεται ο θάνατος) όσο και απόπειρες αυτοκτονίας και σκέψεις για τερματισμό της ζωής.

Κάθε χρόνο παγκοσμίως 720.000+ άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους από αυτοκτονία, ενώ ακόμη περισσότεροι βιώνουν απόπειρες ή σοβαρές αυτοκτονικές σκέψεις (συχνά πολύ περισσότερες από τις καταγεγραμμένες ολοκληρωμένες πράξεις).

Γιατί συμβαίνει η αυτοκτονία;

Η αυτοκτονία δεν έχει ένα μόνο αίτιο. Αντιθέτως, προκύπτει από τη συνύπαρξη πολλών παραγόντων που αθροίζονται και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, τόσο σε βιολογικό, ψυχολογικό όσο και κοινωνικό επίπεδο. Δεν αποτελεί απλή απόφαση μιας στιγμής, αλλά συχνά είναι το αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας διαδικασίας έντονου ψυχικού πόνου.

Πιο συχνές αιτίες και παράγοντες:

Ψυχικές διαταραχές

Η πλειοψηφία των ανθρώπων που αυτοκτονούν αντιμετωπίζει κάποια ψυχική διαταραχή, όπως κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διπολική διαταραχή ή προβλήματα που σχετίζονται με χρήση ουσιών.

Αίσθημα απελπισίας

Το αίσθημα ότι δεν υπάρχει διέξοδος και ότι το μέλλον είναι κενό ελπίδας αποτελεί έναν ισχυρό προγνωστικό παράγοντα.

Στρεσογόνα γεγονότα ζωής

Απώλειες, τραυματικές εμπειρίες, σοβαρά οικονομικά προβλήματα, ενδοοικογενειακή βία ή απομόνωση μπορούν να επιβαρύνουν σημαντικά την ψυχική ανθεκτικότητα ενός ανθρώπου.

Προηγούμενες απόπειρες ή αυτοτραυματισμός

Οποιαδήποτε προηγούμενη απόπειρα αυτοκτονίας αυξάνει σημαντικά τον μελλοντικό κίνδυνο.

Πολιτιστικοί και κοινωνικοί παράγοντες

Στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία, απουσία υποστήριξης, αποξένωση ή πολιτισμικές εντυπώσεις που αποθαρρύνουν την αναζήτηση βοήθειας παίζουν ρόλο στην επιδείνωση του κινδύνου.

Ποια συναισθήματα προηγούνται;

Οι άνθρωποι που βιώνουν αυτοκτονικό ιδεασμό συνήθως δεν θέλουν απαραίτητα να πεθάνουν, αλλά να σταματήσει ο ψυχικός πόνος. Πριν από μια αυτοκτονική κρίση εμφανίζονται συχνά έντονες συναισθηματικές καταστάσεις:

Αίσθημα απελπισίας και αδιέξοδου

Η απελπισία αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους ψυχολογικούς δείκτες αυτοκτονικού κινδύνου. Το άτομο αισθάνεται ότι δεν υπάρχει διέξοδος από τον πόνο και ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει στο μέλλον.

Οργή και θυμός

Μια από τις πιο σταθερά αναφερόμενες συναισθηματικές αντιδράσεις πριν από αυτοκτονική δράση είναι ο θυμός — όχι μόνο προς άλλους, αλλά και προς τον ίδιο τον εαυτό. Σε μία μελέτη που εξέτασε τα συναισθήματα πριν από αυτοτραυματισμό ή απόπειρες αυτοκτονίας, ο θυμός ήταν το πιο κοινό συναίσθημα που ανέφεραν οι συμμετέχοντες, σε ποσοστά έως και ~40 % σε ορισμένες ομάδες. Ο θυμός μπορεί να εκφράζεται ως εσωτερικό μίσος, αυτομομφή ή απελπισμένη έκρηξη συναισθημάτων.

Συναισθήματα ντροπής, ενοχής και αυτομομφής

Αρκετές έρευνες που αναλύουν και τα λεγόμενα σημειώματα αυτοκτονίας δείχνουν ότι οι άνθρωποι που γράφουν τέτοιες σημειώσεις περιγράφουν συχνά βαριά ενοχή, ντροπή και αυτομομφή. Αυτά τα συναισθήματα περιλαμβάνουν σκέψεις όπως “είμαι βάρος”, “δεν αξίζω”, ή “τα έκανα όλα λάθος”. Αυτά είναι συναισθήματα που επηρεάζουν βαθιά την αυτοαντίληψη και την αυτοεκτίμηση και μπορούν να λειτουργήσουν ως σημαντικός ψυχικός πόνος πριν από αυτοκτονική πράξη.

Έντονη συναισθηματική δυσφορία / ψυχικός πόνος

Οι δυσκολίες στην κατανόηση, ρύθμιση και διαχείριση συναισθημάτων έχουν συνδεθεί με αυτοκτονικές συμπεριφορές. Μελέτες δείχνουν ότι άτομα με πρότερη αυτοκτονική συμπεριφορά έχουν σημαντικά περισσότερη δυσκολία στο να καταλάβουν τι αισθάνονται και στο να ελέγξουν έντονα αρνητικά συναισθήματα υπό στρες. Αυτό σημαίνει ότι η συναισθηματική υπερφόρτωση (δυσκολία στη διαχείριση θυμού/φόβου/στεναχώριας) είναι βασικό συστατικό της αυτοκτονικής διαδικασίας.

Αύξηση παρορμητικότητας / απρογραμμάτιστες αντιδράσεις

Ορισμένες έρευνες δείχνουν ότι η παρορμητικότητα μπορεί να διευκολύνει τη μετάβαση από τις αυτοκτονικές σκέψεις σε μια πράξη. Η παρορμητικότητα εδώ σχετίζεται με το να ενεργεί κανείς χωρίς να επανεξετάζει τις συνέπειες — πράγμα που, σε συνδυασμό με έντονα συναισθήματα, αυξάνει τον κίνδυνο μιας αυτοκτονικής ενέργειας.

Αίσθημα απομόνωσης και μοναξιάς

Αν και δεν είναι πάντα «καθαρά συναίσθημα», η βαθιά αίσθηση απομόνωσης, η αίσθηση ότι “κανείς δεν με καταλαβαίνει” ή ότι “είμαι μόνος/η με τον πόνο μου”, εμφανίζεται επανειλημμένα στην έρευνα ως σημαντικός παράγοντας που προηγείται αυτοκτονικών σκέψεων. Η μοναξιά μπορεί να εντείνει όλα τα παραπάνω αρνητικά συναισθήματα.

Συνεχής σκέψη για θάνατο ή τερματισμό του πόνου

Στο μοντέλο αξιολόγησης Columbia Suicide Severity Rating Scale (C-SSRS) — μια βιώσιμη κλίμακα που χρησιμοποιείται διεθνώς — οι ασθενείς με αυτοκτονικό ιδεασμό αναφέρουν σκέψεις που κυμαίνονται από μια γενική επιθυμία να τελειώσει η ζωή τους μέχρι συγκεκριμένο σχέδιο αυτοκτονίας. Αυτό περιλαμβάνει σκέψεις για το πώς θα μπορούσαν να φύγουν από τη ζωή τους και ποια μέθοδος θα ήταν “πιο εύκολη”.

Συχνές Παρανοήσεις

Το να μιλήσουμε για αυτοκτονία δεν “εμπνέει” κάποιον να το κάνει.

Η αυτοκτονία δεν είναι “αδυναμία χαρακτήρα”, είναι σύμπτωμα βαριάς ψυχικής δυσφορίας.

Η αυτοκτονία είναι ένα θέμα που μας αφορά όλους — είτε γιατί την έχουμε βιώσει έμμεσα, είτε γιατί κάποιος που αγαπάμε μπορεί να υποφέρει. Η γνώση, η ενσυναίσθηση και η έγκαιρη ανταπόκριση μπορούν να σώσουν ζωές.

Ποια είναι τα προειδοποιητικά σημάδια;

Οι περισσότεροι άνθρωποι που φτάνουν σε αυτοκτονική κρίση δείχνουν σημάδια πριν από την πράξη. Αυτά δεν είναι πάντα κραυγαλέα, αλλά συχνά εμφανίζονται σε λόγια, συμπεριφορά και συναίσθημα.

Σημάδια στον λόγο

• Φράσεις όπως: «δεν αντέχω άλλο», «θα ήταν καλύτερα να μην υπάρχω», «κουράστηκα να ζω».
• Συχνές αναφορές στον θάνατο ή στην εξαφάνιση.
• Αποχαιρετισμοί που μοιάζουν «τελικοί».

Σημάδια στη συμπεριφορά

• Απόσυρση από φίλους, οικογένεια, δραστηριότητες.
• Ξαφνικές αλλαγές στη διάθεση ή στην καθημερινότητα.
• Μοίρασμα προσωπικών αντικειμένων ή «τακτοποίηση υποθέσεων».
• Αυξημένη χρήση αλκοόλ ή ουσιών.
• Ριψοκίνδυνες ή αυτοκαταστροφικές πράξεις.

Σημάδια στο συναίσθημα

• Έντονη απελπισία ή αίσθηση αδιεξόδου.
• Ντροπή, ενοχή, αυτομομφή («είμαι βάρος»).
• Έντονη μοναξιά και αίσθηση ότι κανείς δεν καταλαβαίνει.
• Απότομη ηρεμία μετά από μεγάλη θλίψη (μπορεί να σημαίνει απόφαση).

 Όσο περισσότερα σημάδια συνυπάρχουν και όσο πιο έντονα ή ξαφνικά εμφανίζονται, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος και τόσο πιο σημαντικό είναι να υπάρξει άμεση συζήτηση και αναζήτηση βοήθειας. Πίσω από κάθε αυτοκτονική σκέψη δεν κρύβεται η επιθυμία για θάνατο, αλλά η ανάγκη για ανακούφιση από έναν πόνο που μοιάζει αβάσταχτος.

Ελπίδα και πρόληψη

Παρότι η αυτοκτονική κρίση μπορεί να μοιάζει αδιέξοδη, υπάρχουν τρόποι πρόληψης και στήριξης. Η κατανόηση των προστατευτικών παραγόντων και η έγκαιρη παρέμβαση μπορούν να κάνουν τη διαφορά.Η πρόληψη δεν ξεκινά τη στιγμή της κρίσης.

Ξεκινά πολύ νωρίτερα — στην καλλιέργεια ψυχικής ανθεκτικότητας, στη δημιουργία ασφαλών σχέσεων και στην έγκαιρη αναγνώριση του πόνου. Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, η αυτοκτονία αποτελεί σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας και η πρόληψη βασίζεται σε πολυεπίπεδες παρεμβάσεις: έγκαιρη αναγνώριση, πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, μείωση του στίγματος και ενίσχυση κοινωνικής στήριξης. Η πρόληψη, όμως, δεν είναι μόνο συστημική. Είναι και βαθιά ανθρώπινη.

Πώς καλλιεργείται η ψυχική ανθεκτικότητα;

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει «δεν λυγίζω». Σημαίνει «λυγίζω, αλλά δεν σπάω».

Καλλιεργείται μέσα από:

• Ασφαλή δεσμό στην παιδική ηλικία – η εμπειρία ότι «κάποιος είναι εκεί για μένα».
• Αναγνώριση και ρύθμιση συναισθημάτων – η δυνατότητα να ονομάζω αυτό που νιώθω.
• Νόημα και αξίες – η σύνδεση με κάτι μεγαλύτερο από τον πόνο της στιγμής.
• Εμπειρίες ξεπεράσματος δυσκολιών – κάθε μικρή υπέρβαση ενισχύει την αίσθηση ικανότητας.
• Αναζήτηση βοήθειας χωρίς ντροπή – η αποδοχή ότι η ευαλωτότητα είναι ανθρώπινη.

Η ανθεκτικότητα δεν είναι έμφυτο χαρακτηριστικό λίγων «δυνατών». Είναι δεξιότητα που καλλιεργείται μέσα σε σχέσεις και εμπειρίες.

Τι ρόλο παίζουν οι σχέσεις;

Οι σχέσεις είναι προστατευτικός παράγοντας ζωής. Η αίσθηση του «ανήκω» μειώνει δραστικά τον αυτοκτονικό ιδεασμό. Όταν κάποιος βιώνει σύνδεση, αποδοχή και συναισθηματική ασφάλεια, ο ψυχικός πόνος δεν εξαφανίζεται — αλλά γίνεται μοιρασμένος.

Η απομόνωση, αντίθετα, εντείνει τη γνωστική στένωση: «Είμαι μόνος», «Είμαι βάρος», «Δεν έχει νόημα». Μια σχέση που αντέχει τη σιωπή, το κλάμα, την αμηχανία, μπορεί κυριολεκτικά να λειτουργήσει ως γέφυρα ζωής. Κάποιες φορές, αυτό που αποτρέπει μια πράξη δεν είναι μια θεωρία. Είναι ένα τηλεφώνημα. Ένα «είμαι εδώ». Ένα «πες μου τι περνάς».

Πότε η ζωή μπορεί να ξαναβρεί νόημα;

Το νόημα δεν επιστρέφει ως έμπνευση. Επιστρέφει ως μικρή κίνηση. Στην οξεία φάση, ο στόχος δεν είναι να «βρούμε τον σκοπό της ζωής». Ο στόχος είναι να αντέξουμε το επόμενο λεπτό.

Το νόημα επανέρχεται:

Όταν ο πόνος ακούγεται χωρίς να ακυρώνεται.
Όταν σπάει η απομόνωση.
Όταν η κατάθλιψη ή το τραύμα αντιμετωπίζονται θεραπευτικά.
Όταν επανενεργοποιούνται μικρές πηγές σύνδεσης και ενδιαφέροντος.
Όταν το άτομο βιώσει ότι η κατάστασή του είναι μεταβατική, όχι μόνιμη.

Στην αυτοκτονική κρίση, ο άνθρωπος δεν πιστεύει ότι τα πράγματα θα αλλάξουν.

Η ελπίδα, συχνά, δανείζεται από τους άλλους μέχρι να μπορέσει να σταθεί μόνη της.

Ποια μικρά βήματα σώζουν ζωές;

Δεν είναι πάντα οι μεγάλες παρεμβάσεις. Είναι συχνά τα μικρά, επαναλαμβανόμενα βήματα:

Να ρωτήσουμε ευθέως και χωρίς φόβο: «Σκέφτεσαι να κάνεις κακό στον εαυτό σου;»
Να μείνουμε παρόντες χωρίς πανικό.
Να βοηθήσουμε το άτομο να απομακρύνει άμεσα μέσα αυτοτραυματισμού.
Να διευκολύνουμε την πρόσβαση σε επαγγελματική βοήθεια.
Να ενισχύσουμε καθημερινές μικρές ρουτίνες (ύπνος, φαγητό, κίνηση).
Να θέσουμε στόχο «μία μέρα τη φορά».

Κάποιες φορές, το βήμα που σώζει μια ζωή είναι απλώς η αναβολή: «Όχι σήμερα. Θα το ξανασκεφτώ αύριο.»

Η αυτοκτονική σκέψη είναι συχνά παροδική. Ο θάνατος είναι μόνιμος. Αν αντέξουμε τη στιγμή, δημιουργούμε χώρο για αλλαγή. Και μέσα σε αυτόν τον χώρο, η ζωή μπορεί σιγά σιγά να ξαναβρεί νόημα. Μια στιγμή στήριξης μπορεί να αλλάξει την πορεία μιας ζωής. Ένα βλέμμα κατανόησης, μια συζήτηση χωρίς κριτική, η παρουσία ενός ανθρώπου που ακούει πραγματικά, μπορούν να γίνουν ο λόγος που κάποιος θα επιλέξει να συνεχίσει.

Στην Ελλάδα, υπάρχει η δωρεάν και ανώνυμη 24ωρη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 για άμεση υποστήριξη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Craig J. Bryan, Szeto, E. H., Ammendola, E., Starkey, A., Hay, J., & McClung, J. G. (2023). Differences in guilt, shame, self-anger, and suicide cognitions based on recent suicide ideation and lifetime suicide attempt history. Journal of Nervous and Mental Disease, 211(3), 226–232.

David Kealy, Treeby, M. S., & Rice, S. M. (2021). Shame, guilt, and suicidal thoughts: The interaction matters. British Journal of Clinical Psychology, 60(3), 414–423.

Rory C. O’Connor, & Kirtley, O. J. (2018). The integrated motivational–volitional model of suicidal behaviour. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 373(1754).

Simon M. Rice, Kealy, D., Oliffe, J. L., Treeby, M. S., & Ogrodniczuk, J. S. (2020).

Shame and guilt mediate the effects of alexithymia on distress and suicide-related behaviours among men. Psychology, Health & Medicine, 25(1), 17–24.

World Health Organization. (2023). Suicide worldwide in the 21st century: Global health estimates. Geneva: WHO.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Τσομπάνη Θεοδώρα - Σύμβουλος Ψ.Υγείας

Τσομπάνη Θεοδώρα: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Η Θεοδώρα Τσομπάνη είναι σύμβουλος ψυχικής υγείας , απόφοιτη του προγράμματος Εφαρμοσμένης Ψυχολογίας (Diploma of higher Education in Psychology) και συνεργάτιδα του πολυχώρου ευεξίας και αυτοβελτιωσης Be With You. 

6945773883

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...