Μπορεί η στωική φιλοσοφία να φέρει την ευτυχία;

Όλοι θέλουμε να είμαστε ευτυχισμένοι. Περνάμε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας επιδιώκοντας την ευτυχία ποικιλοτρόπως – άλλη μία είσοδος στο φουσκωτό κάστρο του παιδότοπου, άλλη μία μπίρα, λίγο ακόμα χάζι στο κινητό μας.

Περισσότερο κι από τα λεφτά, περισσότερο κι από τα υλικά πράγματα, επιθυμούμε την ευτυχία.

Γι’ αυτή, άλλωστε, δεν γράφτηκε το βιβλίο;

Οι στωικοί πίστευαν ότι υπήρχε ένα μονοπάτι προς την ευτυχία, ξεκάθαρα οριοθετημένο και απλό (όχι απαραίτητα ευκολοδιάβατο, αλλά απλό). Πίστευαν στην αναζήτηση της ευδαιμονίας, η οποία αποδίδεται καλύτερα ως «ανθρώπινη άνθηση».

Η ευτυχία δεν είναι μια κατάσταση που επιτυγχάνεται όταν φροντίζουμε τον εαυτό μας και ικανοποιούμε τις περισσότερες επιθυμίες μας. Επιτυγχάνεται με το να ζούμε μέσα σε αυτό το τρίγωνο ενεργειών:

Μένοντας μέσα σε αυτές τις τρεις πλευρές, οι στωικοί θεωρούσαν ότι κάθε άνθρωπος θα πετύχαινε να βρει την αρμονία με τον εσώτερο εαυτό του και τον κόσμο γύρω του και θα έβλεπε την ευτυχία του να μεγαλώνει μέρα με τη μέρα.

Ας εξετάσουμε αυτές τις τρεις ενέργειες:

1. Ανάληψη ευθύνης

Όλοι αντιμετωπίζουμε δυσκολίες στη ζωή μας, άλλοτε μικρές και άλλοτε μεγαλύτερες. Όμως είναι η ανάληψη ευθύνης για τα βήματα που επιλέγουμε να κάνουμε που μας βάζει στο μονοπάτι προς την ευδαιμονία. Αφήνουμε πίσω μεταμέλειες και αντεγκλήσεις; Φροντίζουμε σωματικά και πνευματικά τον εαυτό μας όπως και όποτε χρειάζεται; Συνδιαλεγόμαστε με τον κόσμο με τρόπο που συνεπάγεται ότι αναλαμβάνουμε την ευθύνη για ό,τι μπορούμε ή δεν μπορούμε να ελέγξουμε; Πράγμα που μας οδηγεί στο…

2. Εστίαση σε ό,τι μπορούμε να ελέγξουμε

Θα εξετάσουμε στο επόμενο κεφάλαιο τον έλεγχο που έχουμε πάνω στον κόσμο. Ελέγχουμε ελάχιστα έως καθόλου το πότε γεννιόμαστε, πότε πεθαίνουμε, ασθένειες ή ατυχήματα, συμβάντα καλοτυχίας ή κακοτυχίας, τις καταβολές μας, σημαντικά παγκόσμια γεγονότα, φυσικές καταστροφές και τι αποφασίζουν να κάνουν οι άλλοι – ανάμεσα σε πολλά, πολλά άλλα.
Αυτά που ελέγχουμε απόλυτα είναι οι αντιλήψεις μας, οι πράξεις, οι επιλογές και τα κίνητρά μας, καθώς επίσης ο χαρακτήρας μας. Άρα, παρότι φαίνεται ίσως περιοριστικό να έχουμε τόσο μικρό έλεγχο πάνω σε κάτι τόσο σημαντικό και μεγάλο όσο η ζωή μας, είναι συνάμα απελευθερωτικό να ξέρουμε ότι έχουμε μόνο αυτή την περιορισμένη λίστα να διαχειριστούμε και να εστιάσουμε πάνω της.

3. Διαβίωση με Αρετή

Η λέξη «αρετή» μεταφράζεται συχνά ως «τελειότητα» ή «αγαθότητα», και στο συγκεκριμένο πλαίσιο ως η τελειότητα που επιτυγχάνεται όταν ακολουθούμε τις Τέσσερις Αρετές: τη Σοφία, τη Δικαιοσύνη, το Θάρρος και την Εγκράτεια. Ζώντας σύμφωνα με αυτές, οι στωικοί πίστευαν ότι μπαίνουμε αβίαστα στο μονοπάτι προς την ευδαιμονία, επειδή, ενθαρρύνοντας τη Σοφία, τη Δικαιοσύνη, το Θάρρος και την Εγκράτεια στη ζωή μας (και στις ζωές των ανθρώπων γύρω μας), θα ανακαλύψουμε την εσωτερική γαλήνη και ευτυχία που απορρέει από τη φυσική ανθρώπινη άνθηση.

Υπάρχει η κλασική παραβολή για τον Ηρακλή, τον ήρωα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, ο οποίος φτάνει σε ένα σταυροδρόμι. Εκεί, τον προσκαλούν δύο θεές να επιλέξει το δικό τους μονοπάτι. Η θεά της φαυλότητας, η Κακία, του υπόσχεται μια εύκολη, ευχάριστη ζωή, ενώ η θεά του καλού, η Αρετή, του προσφέρει μια δύσκολη, αλλά ένδοξη ζωή.

Όπως κάθε καλός Έλληνας, ο Ηρακλής επιλέγει την Αρετή και δίνει έναν επίμοχθο αγώνα πριν γίνει, τελικά, ημίθεος. Αυτή η παραβολή μάς επισημαίνει ότι, ακόμα και πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, οι φιλόσοφοι αντιλαμβάνονταν ότι το εύκολο δεν είναι εν γένει το καλύτερο.

Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο Η στωική φιλοσοφία στην καθημερινότητά μας του William Mulligan που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα στο dioptra.gr και σε όλα τα συνεργαζόμενα βιβλιοπωλεία.