Η «τέχνη» του να περιμένεις: Ψυχανάλυση, Αρνητική Ικανότητα και Ελεύθερα Κυμαινόμενη Προσοχή

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ψυχανάλυση, ως θεραπευτική και θεωρητική διεργασία, βασίζεται σε κάτι φαινομενικά παράδοξο: ότι η αναμονή, η αβεβαιότητα και η μη γνώση είναι όχι μόνο ανεκτές αλλά και απαραίτητες για τη γέννηση βαθύτερης κατανόησης.

Η «τέχνη» του να περιμένεις – the art of waiting – συνιστά μια από τις πιο κρίσιμες στάσεις του ψυχαναλυτή και του ψυχαναλυόμενου, και εδράζεται σε δύο θεμελιώδεις έννοιες: την ελεύθερα κυμαινόμενη προσοχή (free-floating attention) του Freud και την αρνητική ικανότητα (negative capability) του Bion.

Αυτές οι δύο έννοιες, ενώ προέρχονται από διαφορετικά σημεία της ψυχαναλυτικής εξέλιξης, συναντώνται στο εξής: στην ικανότητα του να μη βιάζεται κανείς να γνωρίσει, να εξηγήσει ή να ερμηνεύσει, αλλά να επιτρέπει στον ψυχικό κόσμο – τόσο του αναλυτή όσο και του αναλυόμενου – να διαμορφώσει τη δική του φωνή, τον δικό του χρόνο και ρυθμό.

Freud και η Ελεύθερα Κυμαινόμενη Προσοχή

Ο Freud, ήδη από τις πρώτες του εργασίες για την ψυχανάλυση, υπογράμμισε την ανάγκη ο αναλυτής να διατηρεί μια ειδική στάση προσοχής απέναντι στον λόγο του ασθενούς. Στο κείμενό του “On Beginning the Treatment” (1913), εισάγει την έννοια της “gleichschwebende Aufmerksamkeit”, δηλαδή της ίσης κυμαινόμενης προσοχής, στα αγγλικά μεταφράστηκε ως free-floating attention. Ο Freud γράφει:

“Ο αναλυτής οφείλει να απορρίψει την πρόθεση να εστιάσει σε κάτι συγκεκριμένο ή να διαλέξει τα «σημαντικά» σημεία· πρέπει να δώσει ίση προσοχή σε όλα, σαν να ‘αιωρείται’ πάνω από αυτά.”

Ο Freud πίστευε ότι, όπως ο ασθενής πρέπει να εκφέρει ελεύθερους συνειρμούς (free associations) χωρίς λογοκρισία, έτσι με τη σειρά του ο ψυχαναλυτής πρέπει να ακούει με μια ουδέτερη, μη επιλεκτική στάση. Αυτό, βέβαια, απαιτεί μια εσωτερική ικανότητα να αντέχει το ασυνάρτητο, το ακατανόητο και το προφανώς «ασήμαντο». Όχι επειδή όλα έχουν το ίδιο βάρος, αλλά γιατί ποτέ δεν γνωρίζουμε εκ των προτέρων τι θα γίνει σημαντικό. Η προσοχή που «αιωρείται» δεν είναι απλώς παθητική, είναι μια ενεργή μορφή αναμονής, χωρίς να καταναγκάζεται σε προκαθορισμένες κατευθύνσεις.

Bion και η Αρνητική Ικανότητα

Ο Wilfred Bion, σε μεγάλο βαθμό επηρεασμένος από τον Freud αλλά κι από τη φιλοσοφία και την ποίηση, ανέπτυξε τη θεωρία της αρνητικής ικανότητας (negative capability) αντλώντας έμπνευση από τον ποιητή John Keats, που περιέγραψε αυτή την ποιητική ικανότητα ως: “...την ικανότητα να ζει κανείς μέσα σε αβεβαιότητα, μυστήριο και αμφιβολία, χωρίς ανυπομονησία για να αναζητήσει γεγονότα και λογική.”

Ο Bion μετέφερε αυτή τη στάση στον χώρο της ψυχανάλυσης και πρότεινε ότι ο αναλυτής πρέπει να μάθει να μην γνωρίζει, να μη σπεύδει σε ερμηνείες, να αντέχει την αταξία και να διατηρεί μια δεκτικότητα χωρίς μνήμη και χωρίς επιθυμία. Αυτή η φράση – without memory and desire – είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική του Bion και συνοψίζει την ουσία της αρνητικής ικανότητας.

Δεν εννοεί ότι ο αναλυτής δεν πρέπει να θυμάται ή να ενδιαφέρεται. Αντίθετα, υποδηλώνει ότι η μνήμη και η επιθυμία δεν πρέπει να παρεμβαίνουν στην ψυχική εγρήγορση του παρόντος. Η αρνητική ικανότητα είναι η ψυχική συνθήκη που επιτρέπει στον αναλυτή να «υποδεχτεί» το άγνωστο, να ακούσει πράγματα που δεν κατανοεί ακόμη, να παραμείνει ανοιχτός σε ψυχικά υλικά που δεν έχουν ακόμη μορφή.

Η Σημασία της Αναμονής

Και στις δύο περιπτώσεις – του Freud και του Bion – η ψυχαναλυτική εργασία βασίζεται στην ικανότητα να περιμένει κανείς. Ο Freud προτείνει να ακούει ο αναλυτής χωρίς να πιέζει για νόημα. Ο Bion προτείνει να σκεφτεί χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς να βιάζεται να ερμηνεύσει. Η αναμονή είναι δημιουργική πράξη στην ψυχανάλυση. Μέσα στην αναμονή το νόημα σχηματίζεται σιγά-σιγά. Η φαντασίωση εμφανίζεται δίπλα στην πραγματικότητα. Οι συνδέσεις μεταξύ λόγου, σιωπής και συναισθήματος ωριμάζουν.

Είναι σημαντικό να κατανοηθεί ότι αυτή η «τέχνη της αναμονής» δεν είναι εύκολη. Ο αναλυτής μπορεί να βιώσει άγχος, αίσθημα αδυναμίας, ακόμα και πίεση να «κάνει κάτι» για να «προχωρήσει» η συνεδρία. Όμως, σύμφωνα με τον Bion, η αποδοχή της μη γνώσης είναι η μόνη αληθινή βάση για σκέψη.

Η Τέχνη της Ψυχαναλυτικής Στάσης

Τόσο ο Freud όσο και ο Bion δεν μας παρέδωσαν απλώς τεχνικές. Μας προσφέρουν τρόπους ύπαρξης μέσα στη θεραπευτική σχέση. Η ελεύθερα αιωρούμενη προσοχή δεν είναι μόνο θέμα τεχνικής ακρόασης, είναι ηθική και αισθητική στάση. Η αρνητική ικανότητα δεν είναι έλλειψη γνώσης, είναι εσωτερική δύναμη να αντέχεις το άγνωστο, το ανολοκλήρωτο και το εν δυνάμει.

Στην πραγματικότητα, η τέχνη της αναμονής είναι η τέχνη της σκέψης. Η σκέψη, όπως την εννοεί ο Bion, δεν προϋπάρχει δημιουργείται μέσα από τη συνάντηση του αναλυτή με τον ασθενή, όταν ο πρώτος αντέχει να μη γνωρίζει, και ο δεύτερος τολμά να εκφράσει το άγνωστο μέσα του.

Συμπερασματικά, η ψυχαναλυτική διαδικασία δεν είναι αγώνας για απόδοση ερμηνειών, αλλά μια πράξη εμπιστοσύνης στο ασυνείδητο. Χρειάζεται υπομονή, δεκτικότητα και μια ιδιότυπη σιωπή που ακούει. Η ελεύθερα κυμαινόμενη προσοχή του Freud και η αρνητική ικανότητα του Bion συνιστούν τα δύο σκέλη αυτής της τέχνης.

Ο ψυχαναλυτής που τις καλλιεργεί δεν "ξέρει", αλλά περιμένει, και μέσα από αυτή την αναμονή, ο ψυχικός κόσμος του άλλου μπορεί να ξεδιπλωθεί, όχι βίαια, αλλά φυσικά, οργανικά, βαθιά. Σε έναν κόσμο που απαιτεί ταχύτητα, βεβαιότητα και έτοιμες απαντήσεις, η ψυχανάλυση υπερασπίζεται τη σιωπηλή σοφία της αναμονής. Αυτό δεν είναι απλώς στάση, είναι τέχνη. Και αυτή είναι η τέχνη της ψυχανάλυσης.

Βιβλιογραφία

Freud, S. (1900). The interpretation of dreams (J. Strachey, Trans.). London: Hogarth Press. (Original work published 1900)

Freud, S. (1913). On beginning the treatment (Further recommendations on the technique of psychoanalysis I). In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 12, pp. 121–144). London: Hogarth Press.

Bion, W. R. (1962). Learning from experience. London: Heinemann.

Bion, W. R. (1970). Attention and interpretation. London: Tavistock Publications.

Keats, J. (1970). Selected letters (R. Gittings, Ed.). Oxford: Oxford University Press. (Original letters written 1817–1820)

Δευτερογενείς Πηγές 

Green, A. (1973). On negative capability: A critical review of W. R. Bion’s “Attention and Interpretation.” International Journal of Psychoanalysis, 54, 115–128.

Symington, N., & Symington, J. (1996). The clinical thinking of Wilfred Bion. London: Routledge.

Ogden, T. H. (2004). On holding and containing, being and dreaming. International Journal of Psychoanalysis, 85(6), 1349–1364. doi.org/10.1516/0CT0-F5VN-9J7D-RRRV

Mawson, C. (2011). Bion’s “Negative Capability” and the fear of the unknown. British Journal of Psychotherapy, 27(2), 243–258. doi.org/10.1111/j.1752-0118.2011.01234.x

Britton, R. (1998). Belief and imagination: Explorations in psychoanalysis. London: Routledge.

Tuckett, D. (1993). Free association and the role of the analyst: The technique and its rationale. In C. Mace (Ed.), The art and science of assessment in psychotherapy (pp. 43–61). London: Routledge.

Mitchell, S. A., & Black, M. J. (1995). Freud and beyond: A history of modern psychoanalytic thought. New York: Basic Books.

Bollas, C. (1987). The shadow of the object: Psychoanalysis of the unthought known. London: Free Association Books.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Δούκας Πρωτόγηρος - Ψυχολόγος

Δούκας Πρωτόγηρος: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος, κάτοχος άδειας ασκήσεως επαγγέλματος (Αρ. Πρωτ. 1536) και τακτικό μέλος του Συλλόγου Ελλήνων Ψυχολόγων (ΣΕΨ). Aπόφοιτος του τμήματος Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, καθώς και εκπαιδευόμενος στην Ψυχαναλυτική/Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπείας στο Ινστιτούτο ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ.

6979245913

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...