Γονική αποξένωση. Το ζήτημα δεν είναι η έννοια, αλλά η ερμηνεία

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η γονική αποξένωση αποτελεί ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα πεδία της σύγχρονης ψυχολογίας και της ψυχοδικαιικής πρακτικής. Η έννοια χρησιμοποιείται ευρέως για να περιγράψει περιπτώσεις στις οποίες ένα παιδί απορρίπτει έναν γονέα, χωρίς εμφανή επαρκή αιτιολόγηση. Ωστόσο, η επιστημονική κοινότητα δεν έχει καταλήξει σε ενιαίο ορισμό, ούτε σε κοινά αποδεκτά κριτήρια αξιολόγησης.

Το αποτέλεσμα είναι ένα πεδίο υψηλής σύγκρουσης, όπου η ίδια έννοια μπορεί να λειτουργήσει είτε ως εργαλείο κατανόησης μιας πραγματικής σχεσιακής δυσλειτουργίας, είτε ως μηχανισμός εσφαλμένης ερμηνείας σε υποθέσεις όπου υφίσταται κακοποίηση. Η ένταση αυτής της διπλής χρήσης καθιστά αναγκαία μια αυστηρή, τεκμηριωμένη και διαφοροποιημένη προσέγγιση.

Επιστημονικές προσεγγίσεις και σημεία σύγκρουσης 

Ένα σημαντικό τμήμα της βιβλιογραφίας υποστηρίζει ότι οι αποξενωτικές συμπεριφορές αποτελούν υπαρκτό και κλινικά σημαντικό φαινόμενο. Έχουν περιγραφεί επαναλαμβανόμενα μοτίβα, όπως η υποτίμηση του άλλου γονέα, η δημιουργία συμμαχίας με το παιδί και η διαστρέβλωση της πραγματικότητας της σχέσης.

Οι περιγραφές αυτές προκύπτουν από συγκεκριμένη ερευνητική γραμμή και δεν αποτελούν καθολικά αποδεκτό διαγνωστικό πλαίσιο. Στο πλαίσιο αυτό, έχει προταθεί ότι τέτοιες συμπεριφορές μπορούν να ενταχθούν σε μορφές ψυχολογικής κακομεταχείρισης, λόγω της επίδρασής τους στην ανάπτυξη του παιδιού και στη διαμόρφωση της ταυτότητάς του.

Παράλληλα, αναδρομικές μελέτες ενηλίκων που εκτέθηκαν σε τέτοιες δυναμικές κατά την παιδική ηλικία καταγράφουν μακροχρόνιες επιπτώσεις, όπως δυσκολίες στις σχέσεις, μειωμένη αυτοεκτίμηση και διαταραγμένη εμπιστοσύνη. Η προσέγγιση αυτή υποστηρίζει ότι η αποξένωση δεν ταυτίζεται με τη δικαιολογημένη απομάκρυνση από έναν γονέα, αλλά αποτελεί διακριτό φαινόμενο που μπορεί να αναγνωριστεί μέσα από συγκεκριμένα μοτίβα.

Στον αντίποδα, μια ισχυρή γραμμή έρευνας δεν αρνείται απαραίτητα την ύπαρξη δυσλειτουργικών συμπεριφορών, αλλά αμφισβητεί τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται ο όρος. Ιδίως στο δικαστικό πλαίσιο, επισημαίνεται ότι η επίκληση της γονικής αποξένωσης μπορεί να οδηγήσει σε υποεκτίμηση ή και απόρριψη καταγγελιών κακοποίησης.

Εμπειρικές αναλύσεις δικαστικών αποφάσεων δείχνουν ότι σε υποθέσεις όπου συνυπάρχουν ισχυρισμοί κακοποίησης και αποξένωσης, οι ισχυρισμοί αποξένωσης συχνά υπερισχύουν. Παράλληλα, αναδεικνύεται και η έμφυλη διάσταση του ζητήματος, όπου προστατευτικές συμπεριφορές μπορεί να ερμηνεύονται ως αποξενωτικές, ενώ ιστορικά βίαιες συμπεριφορές να υποβαθμίζονται.

Μια τρίτη προσέγγιση επιχειρεί να κινηθεί ανάμεσα σε αυτές τις δύο θέσεις. Αναγνωρίζει ότι υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες ένα παιδί απορρίπτει αδικαιολόγητα έναν γονέα, αλλά ταυτόχρονα ασκεί κριτική στα εργαλεία αξιολόγησης και στις βιαστικές κατηγοριοποιήσεις. Η οικογενειακή πραγματικότητα δεν είναι δυαδική. Είναι συστημική και πολυπαραγοντική.

Το κρίσιμο σημείο της διάκρισης 

Το πιο κρίσιμο σημείο, ωστόσο, δεν είναι θεωρητικό. Είναι πρακτικό. Και αφορά τη διάκριση.

Η αποξένωση χαρακτηρίζεται από ασυμφωνία μεταξύ των εμπειριών του παιδιού και της έντασης της απόρριψης, από δανεισμένες αφηγήσεις και απόλυτη ευθυγράμμιση με έναν γονέα. Η διάκριση αυτή αποτελεί θεωρητικό και κλινικό εργαλείο εργασίας και όχι απόλυτο διαγνωστικό κριτήριο. Αντίθετα, η δικαιολογημένη απομάκρυνση βασίζεται σε βιωμένες εμπειρίες φόβου, παραμέλησης ή κακοποίησης και συνοδεύεται από συναισθηματική πολυπλοκότητα.

Στην πράξη, όμως, αυτή η διάκριση συχνά αποτυγχάνει.

Και όταν αποτυγχάνει, δεν πρόκειται για θεωρητικό ζήτημα. Πρόκειται για λάθος με πραγματικές συνέπειες.

Η γονική αποξένωση δεν αναγνωρίζεται ως αυτόνομη διαγνωστική οντότητα στο ICD-11. Οι σχετικές κλινικές εικόνες εντάσσονται σε ευρύτερες κατηγορίες προβλημάτων σχέσης φροντιστή και παιδιού. Αυτό από μόνο του δείχνει ότι η επιστημονική κοινότητα δεν έχει καταλήξει σε ενιαίο πλαίσιο.

Αυτό που προκύπτει από τη σύγχρονη βιβλιογραφία είναι ότι οι αποξενωτικές συμπεριφορές υπάρχουν και μπορούν να έχουν σοβαρές επιπτώσεις στο παιδί. Ταυτόχρονα, η έννοια της γονικής αποξένωσης, όπως χρησιμοποιείται, παραμένει ασταθής και ευάλωτη σε εσφαλμένες εφαρμογές.

Το πραγματικό πρόβλημα, επομένως, δεν είναι η ύπαρξη ή μη του φαινομένου. Είναι η ακρίβεια της ερμηνείας του.

Από την επιστημονική αποτίμηση στην πρακτική ευθύνη 

Η σύγχρονη βιβλιογραφία συγκλίνει σε ένα κρίσιμο σημείο. Οι αποξενωτικές συμπεριφορές είναι υπαρκτές και δυνητικά επιβλαβείς. Ωστόσο, η έννοια της γονικής αποξένωσης ως ενιαίο διαγνωστικό και δικαστικό εργαλείο παραμένει ασταθής.

Το βασικό πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη του φαινομένου, αλλά η ακρίβεια της ερμηνείας του.

Σε περιβάλλοντα υψηλής σύγκρουσης, η υπεραπλούστευση οδηγεί είτε σε υπερερμηνεία είτε σε υποεκτίμηση. Και στις δύο περιπτώσεις, το κόστος μεταφέρεται στο παιδί.

Η γονική αποξένωση δεν μπορεί να προσεγγιστεί ούτε ως αυτονόητη διάγνωση ούτε ως ανύπαρκτο φαινόμενο. Απαιτείται συστημική αξιολόγηση, διασταύρωση δεδομένων και αυστηρή διαφοροποίηση από περιπτώσεις κακοποίησης.

Η επιστημονική ευθύνη δεν έγκειται στην υιοθέτηση ενός όρου, αλλά στην ακρίβεια της διάκρισης.
Και η ακρίβεια αυτή αποτελεί τη βασική προϋπόθεση για την προστασία του παιδιού.

Πλαίσιο αξιολόγησης σε συνθήκες δικαστικής κρίσης 

Για την ασφαλή διάκριση μεταξύ αποξένωσης και δικαιολογημένης απομάκρυνσης απαιτείται συνδυαστική αξιολόγηση σε τέσσερις άξονες:

Ιστορικό σχέσης παιδιού–γονέα πριν τη ρήξη, με έμφαση στη συνέπεια, τη συναισθηματική εγγύτητα και τη λειτουργικότητα.
Ποιοτικά χαρακτηριστικά της απόρριψης, όπως η απόλυτη και μονοδιάστατη αφήγηση, σε αντιδιαστολή με την παρουσία συναισθηματικής πολυπλοκότητας.
Πηγή και δομή των αφηγήσεων, δηλαδή κατά πόσο πρόκειται για ιδιοπαραγόμενες εμπειρίες ή για δανεισμένα σχήματα και ενήλικα σενάρια.
Παρουσία επιβεβαιωμένων δεικτών κακοποίησης ή σοβαρά ελλειμματικής γονεϊκότητας, βάσει τεκμηρίων και διαχρονικής συνέπειας.
Η τελική κρίση οφείλει να βασίζεται σε πολλαπλές πηγές δεδομένων και μεθόδους αξιολόγησης, και όχι σε μονομερή προσέγγιση.

Η θέση μου 

Η συζήτηση γύρω από τη γονική αποξένωση έχει εγκλωβιστεί σε ένα ψευδές δίλημμα. Από τη μία, η άκριτη αποδοχή. Από την άλλη, η απόλυτη απόρριψη. Και στις δύο περιπτώσεις, το παιδί μένει εκτεθειμένο.

Η γονική αποξένωση όπως προαναφέρθηκε δεν αναγνωρίζεται ως αυτόνομη διαγνωστική οντότητα στο ICD-11 και αυτό είναι ακριβώς το σημείο όπου αρχίζει το πρόβλημα.

Στην πραγματικότητα, το ζήτημα δεν είναι ιδεολογικό. Είναι διαγνωστικό. Και κυρίως, είναι ζήτημα ευθύνης.

Δεν αρκεί να αναγνωρίζουμε ότι υπάρχουν αποξενωτικές συμπεριφορές. Ούτε αρκεί να φοβόμαστε τη χρήση της έννοιας. Αυτό που απαιτείται είναι η ικανότητα να διαχωρίζουμε με ακρίβεια πότε ένα παιδί χειραγωγείται, πότε προστατεύεται και πότε βρίσκεται σε σύνθετες ενδιάμεσες συνθήκες.

Γιατί όταν αυτή η διάκριση χαθεί, δεν κάνουμε απλώς επιστημονικό λάθος. Παίρνουμε θέση πάνω στη ζωή ενός παιδιού χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε.Η ευθύνη αυτή δεν εξαντλείται στο άτομο. Κατανέμεται στο σύστημα.

Αφορά τα δικαστήρια που καλούνται να αποφασίσουν με ελλιπή ή αντιφατικά δεδομένα. Αφορά τις κρατικές δομές που συχνά λειτουργούν χωρίς ενιαίο πλαίσιο αξιολόγησης. Και αφορά τους ειδικούς ψυχικής υγείας που καλούνται να διατυπώσουν κρίση εκεί όπου η επιστημονική βεβαιότητα είναι περιορισμένη.

Σε αυτό το πλαίσιο, η αξιολόγηση δεν μπορεί να είναι μια τυπική διαδικασία. Είναι πράξη υψηλής ευθύνης. Γιατί από αυτήν εξαρτάται όχι μόνο η ερμηνεία της σχέσης, αλλά και η κατεύθυνση της παρέμβασης.

Και η παρέμβαση δεν είναι ουδέτερη.Είτε θα αποκαταστήσει μια σχέση που έχει διαρραγεί αδικαιολόγητα, είτε θα επιβάλει μια επαφή που υπερβαίνει τις ψυχικές αντοχές του παιδιού.

Η δική μου θέση είναι σαφής. Δεν υπερασπίζομαι όρους. Δεν απορρίπτω φαινόμενα.Υπερασπίζομαι τη διάκριση.Γιατί εκεί κρίνεται αν η παρέμβαση θα λειτουργήσει προστατευτικά ή καταστροφικά.

Και εκεί ακριβώς αποτυγχάνει, όταν αποτυγχάνει, ολόκληρο το σύστημα.

Βιβλιογραφία  

Baker, A. J. L., & Ben-Ami, N. (2011). To turn a child against a parent is to turn a child against himself: The long-term effects of exposure to parental alienation in childhood. Journal of Divorce & Remarriage, 52(7), 472–489. doi.org/10.1080/10502556.2011.609424 

Bernet, W., von Boch-Galhau, W., Baker, A. J. L., & Morrison, S. L. (2010). Parental alienation, DSM-V, and ICD-11. American Journal of Family Therapy, 38(2), 76–187. doi.org/10.1080/01926180903586583 

Drozd, L. M., & Olesen, N. W. (2004). Is it abuse, alienation, and/or estrangement? A decision tree. Journal of Child Custody, 1(3), 65–106. doi.org/10.1300/J190v01n03_05 

Fidler, B. J., Bala, N., & Saini, M. (2013). Children who resist postseparation parental contact: A differential approach for legal and mental health professionals. Oxford University Press.

Garber, B. D. (2011). Parental alienation and the dynamics of the enmeshed parent–child dyad: Adultification, parentification, and infantilization. Family Court Review, 49(2), 322–335. doi.org/10.1111/j.1744-1617.2011.01373.x 

Harman, J. J., Bernet, W., & Baker, A. J. L. (2019). Parental alienation: The blossoming of a field of study. Current Directions in Psychological Science, 28(2), 212–217. doi.org/10.1177/0963721419827271 

Johnston, J. R., & Sullivan, M. J. (2020). Parental alienation: In search of common ground for a more differentiated theory. Family Court Review, 58(2), 270–292. doi.org/10.1111/fcre.12472 

Lapierre, S. (2020). “Good mothering” and “parental alienation”: The gendered use of a contested concept in child custody cases. Child & Family Social Work, 25(1), 1–9. doi.org/10.1111/cfs.12660 

Meier, J. S. (2020). U.S. child custody outcomes in cases involving parental alienation and abuse allegations: What do the data show? Journal of Social Welfare and Family Law, 42(1), 1–24. doi.org/10.1080/09649069.2020.1701941 

Templer, K., Matthewson, M., Haines, J., & Cox, G. (2017). Recommendations for best practice in response to parental alienation: Findings from a systematic review. Journal of Family Therapy, 39(1), 103–122. doi.org/10.1111/1467-6427.12137 

World Health Organization. (2019). ICD-11: International classification of diseases (11th ed.). icd.who.int

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...