Υπερκαταναλωτισμός: όταν οι αγορές γίνονται τρόπος να γεμίσουμε το κενό μέσα μας

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Πώς η ανάγκη για κατανάλωση συνδέεται με τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, την ψυχική δυσφορία και τη συναισθηματική ρύθμιση; Μια νέα τσάντα, ένα ζευγάρι παπούτσια, ένα αντικείμενο που δεν χρειαζόμαστε αλλά “μας κάνει να νιώθουμε καλύτερα”. Για λίγα λεπτά η διάθεση ανεβαίνει, μέχρι να επιστρέψει το γνώριμο κενό.

Στην εποχή μας, η κατανάλωση δεν είναι πλέον μόνο μέσο ικανοποίησης πραγματικών αναγκών· έχει γίνει επίσης μέσο έκφρασης, ταυτότητας και συναισθηματικής ανακούφισης.

Πόσες φορές έχουμε νιώσει την παρόρμηση να αγοράσουμε κάτι μόνο και μόνο επειδή «ζητούσαμε κάτι να μας ανεβάσει», χωρίς πραγματικά να το χρειαζόμαστε;

Όταν αυτή η συμπεριφορά επαναλαμβάνεται, μπορεί να μετατραπεί σε κάτι περισσότερο από απλή αγοραστική συνήθεια. Οι σύγχρονες κοινωνίες — με τις διαφημίσεις, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το άπλετο διαθέσιμο προϊόν και τη συνεχή πρόσβαση σε online αγορές — δημιουργούν έδαφος για την εμφάνιση υπερκαταναλωτικών τάσεων, οι οποίες μπορούν να επηρεάζουν την ψυχολογία μας, τις σχέσεις μας, τα οικονομικά μας και την ποιότητα της ζωής μας.

Το άρθρο αυτό στοχεύει να φωτίσει με σαφήνεια και επιστημονική ακρίβεια τι είναι ο υπερκαταναλωτισμός, γιατί συμβαίνει, ποια ψυχικά και συναισθηματικά κίνητρα βρίσκονται πίσω του, και πώς μπορούμε να τον εντοπίσουμε και, ενδεχομένως, να τον αντιμετωπίσουμε — είτε ως επαγγελματίες ψυχικής υγείας είτε ως άνθρωποι που επιθυμούν να κατανοήσουν βαθύτερα τις αγοραστικές τους συμπεριφορές.

Η συμπεριφορά του υπερκαταναλωτισμού μπορεί να τεθεί υπό την ομπρέλα του όρου Compulsive Buying Disorder (CBD) — μιας διαταραχής που χαρακτηρίζεται από υπερβολικές σκέψεις σχετικά με τις αγορές, συνεχή προσοχή στην απόκτηση αντικειμένων, αδυναμία ελέγχου των δαπανών και καταναλωτικές παρορμήσεις που οδηγούν σε δυσφορία, οικονομικά ή διαπροσωπικά προβλήματα.

Συγκεκριμένα, έχει βρεθεί ότι το ποσοστό εμφάνισης της CBD στο γενικό πληθυσμό μπορεί να φτάνει περίπου το 5.8% στις ΗΠΑ. Αρκεί να καταλάβουμε πως δεν πρόκειται απλώς για το «αγοράζω πολλά πράγματα». Όταν η αγορά γίνεται τρόπος συναισθηματικής ρύθμισης, όταν χάνει το νόημα της πραγματικής ανάγκης, όταν επηρεάζει αρνητικά τις σχέσεις ή τα οικονομικά — τότε περνάμε σε πιο κρίσιμο έδαφος.

Γιατί νιώθουμε την ανάγκη να αγοράζουμε πράγματα που δεν χρειαζόμαστε;

Η ανάγκη για υπερκατανάλωση δεν πηγάζει πάντα από λογική «χρεία». Έρευνες υποδεικνύουν ότι υπάρχουν πολλαπλοί ψυχολογικοί, κοινωνικοί και βιολογικοί παράγοντες που εμπλέκονται:

Οι αγορές μπορούν να λειτουργούν ως μέσο μείωσης δυσφορίας ή αυτοπαρηγοριάς: άτομα με υψηλότερα επίπεδα άγχους ή κατάθλιψης χρησιμοποιούν την αγορά ως προσωρινό «ανέβασμα» της διάθεσής τους.

Η πολιτισμική / κοινωνική πίεση: Σε καθεστώς καταναλωτισμού, η απόκτηση νέων προϊόντων συχνά προβάλλεται ως δείκτης επιτυχίας, ταυτότητας ή κοινωνικού κύρους — και αυτό μπορεί να ενεργοποιεί την ανάγκη για περισσότερα, ακόμα και όταν η «χρεία» δεν υφίσταται.

Η αίσθηση έλλειψης ελέγχου ή η ροπή προς παρορμητικές συμπεριφορές: έρευνες δείχνουν ότι άτομα με υψηλή νευρωτικότητα ή χαμηλή αυτοσυγκράτηση είναι πιο επιρρεπή σε υπερκατανάλωση.

Η ευκολία πρόσβασης — τα διαδικτυακά καταστήματα, η πίστωση, οι προσφορές — ενισχύουν τους «πειρασμούς» και μειώνουν το φρένο στην αγορά.

Η σύνδεση της κατανάλωσης με την ταυτότητα: πολλές φορές η αγορά αντικειμένων χρησιμεύει ως μήνυμα για τον εαυτό («είμαι επιτυχημένος/η», «έχω αξία», «ανήκω»).

Όταν η ταυτότητα θεωρείται μέσα από τα πράγματα, η ανάγκη για περισσότερα πράγματα ενισχύεται. Συμπερασματικά, δεν είναι απλώς το αντικείμενο που «θέλουμε», αλλά κάτι πολύ βαθύτερο — συναισθηματική φόρτιση, κοινωνική σύγκριση, προσωπικό νόημα.

Τι προσπαθούμε να καλύψουμε μέσα από την υπερκατανάλωση;

Υπάρχουν αρκετές «θέσεις» που καλούμε να καλύψουμε μέσω της υπερκατανάλωσης — ας δούμε τις σημαντικότερες:

Κενό συναισθηματικό ή εσωτερικό: Η αγοραστική συμπεριφορά μπορεί να αντικαθιστά, έστω προσωρινά, συναισθήματα όπως η μοναξιά, η πλήξη, η ανησυχία, η έλλειψη νοήματος. Σύμφωνα με μελέτες φαίνεται ότι άτομα με CBD έχουν συχνά ιστορικό άγχους/κατάθλιψης.

Αίσθηση ελεγχόμενης δράσης: Όταν στη ζωή υπάρχει αίσθημα έλλειψης ελέγχου ή επισφάλειας, η αγορά μπορεί να προσφέρει μια ψευδαίσθηση «θέτω κάτι στα χέρια μου».

Ταυτότητα & κοινωνική αναγνώριση: Η αγορά αντικειμένων «δείχνει» κάτι — το ποιος είμαι, τι έχω, τι αξίζω. Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα ισχυρό σε περιόδους αμφιβολίας ή κατά τα στάδια μετάβασης.

Διαφυγή / παρηγοριά: Η αγορά μπορεί να λειτουργεί ως μορφή «ψώνια για να νιώσεις καλύτερα» — μια διαδικασία που προσφέρει στιγμιαία ικανοποίηση αλλά ενδέχεται να αφήνει πίσω της ενοχή, δυσαρέσκεια ή κενό.

Ανάγκη για νέο ή για αλλαγή: Κατά καιρούς, η επιθυμία για «κάτι διαφορετικό» (καινούργιο ρούχο, gadget, εμπειρία) μπορεί να υποκαθιστά την ανάγκη για ψυχική ή συναισθηματική ανανέωση.

Με άλλα λόγια, μέσω της υπερκατανάλωσης προσπαθούμε, έστω μερικώς και προσωρινά, να καλύψουμε συναισθηματικές, κοινωνικές ή εσωτερικές ανάγκες — και όταν αυτή η κάλυψη γίνεται συνήθεια ή τρόπος διαχείρισης, τότε υπάρχει κίνδυνος για προβληματική συμπεριφορά.

Μπορεί ο υπερκαταναλωτισμός να λειτουργεί ως μορφή συναισθηματικής παρηγοριάς;

Ναι - πολλαπλές μελέτες υποδεικνύουν ότι η αγορά αντικειμένων όχι γιατί τα χρειαζόμαστε αλλά για να νιώσουμε κάτι, είναι μια διαδικασία που συνδέεται άμεσα με την αναζήτηση συναισθηματικής ανακούφισης.

Σε υπερκαταναλωτές, οι αγορές συχνά ακολουθούνται από αίσθημα ανακούφισης ή ανακούφισης της έντασης/άγχους μετά την πράξη της αγοράς.

Ερευνητικά, άτομα με υψηλή νευρωτικότητα — δηλαδή με τάση σε αρνητικά συναισθήματα (άγχος, κατάθλιψη) — εμφανίζουν μεγαλύτερη πιθανότητα για παρορμητικές αγορές, ως μέσο μείωσης της δυσφορίας.

Νευροβιολογικά, μελέτες (Knutson et al., 2007) έχουν δείξει ότι κατά τη διάρκεια της αγοραστικής πράξης ενεργοποιούνται τα ίδια εγκεφαλικά κέντρα αμοιβής (ιδίως η ντοπαμινεργική οδός) που ενεργοποιούνται και στις εξαρτήσεις.

Το φαινόμενο «αγορά για να νιώσω καλύτερα» μπορεί να συγκριθεί με άλλες μορφές εξαρτησιακής ή παρορμητικής συμπεριφοράς: υπάρχει η εισαγωγή (η επιθυμία), η πράξη (η αγορά) και η μετά-πράξη συναισθηματική κατάσταση (συνήθως προσωρινή ευχαρίστηση ή ανακούφιση, αλλά με πιθανή μετέπειτα ενοχή ή χαμηλή αυτοεκτίμηση).

Έτσι, ναι - η υπερκατανάλωση μπορεί να λειτουργήσει ως συναισθηματική παρηγοριά, αλλά το «κόστος» είναι ότι η παρηγοριά είναι στιγμιαία, και εάν επαναλαμβάνεται, μπορεί να ενισχύσει την εξάρτηση από τις αγορές ως μέσο ρύθμισης.

Πώς συνδέεται η χαμηλή αυτοεκτίμηση με την υπερκατανάλωση;

Η σχέση μεταξύ αυτοεκτίμησης, αυτοαντίληψης και αγοραστικών συμπεριφορών είναι πολυδιάστατη. Ερευνητικά στοιχεία δείχνουν: Μελέτη σε φοιτητές έδειξε ότι αρνητικά συναισθήματα για τον εαυτό τους και χαμηλή αυτοεκτίμηση σχετίζονταν με υψηλότερο βαθμό συμπεριφοράς υπερκατανάλωσης. Η έλλειψη αυτοαντίληψης ή σαφήνειας για το «ποιος είμαι» μπορεί να ωθήσει το άτομο στην αναζήτηση εξωτερικών αποδείξεων αξίας, όπως είναι τα αντικείμενα αγορών.

Στην έρευνα αναφέρεται ότι άτομα με υψηλή νευρωτικότητα και χαμηλή συνείδηση — δηλαδή με δυσκολία στον αυτοέλεγχο — είναι πιο επιρρεπή σε παρορμητικές αγορές. Επιπλέον, η κοινωνική σύγκριση και η ανάγκη για εξωτερική επιβεβαίωση μπορεί να ενισχύουν τη σύνδεση αυτοεκτίμησης και αγοραστικής συμπεριφοράς.

Συμπερασματικά: όταν η αυτοεκτίμηση είναι επισφαλής ή εξαρτημένη από εξωτερικά στοιχεία (όπως η εικόνα, τα πράγματα που έχω), τότε η αγορά μπορεί να λειτουργήσει ως ένας τρόπος ενίσχυσης ή κινητοποίησης της αυτοεκτίμησης — αλλά με προσωρινό και μερικές φορές αβέβαιο αποτέλεσμα.

Ποια συναισθήματα «κρύβονται» πίσω από τις παρορμητικές αγορές;

Πίσω από τις παρορμητικές αγορές — δηλαδή τις αγορές που γίνονται προτού πραγματικά σκεφτούμε — βρίσκονται συχνά συναισθηματικές καταστάσεις που δεν έχουν αντιμετωπιστεί ή δεν έχουν εκφραστεί.

Άγχος και ένταση: Πριν από την αγορά, μπορεί να υπάρχει εσωτερική ένταση ή προβληματισμός — η πράξη της αγοράς λειτουργεί ως εκτόνωση. 

Μοναξιά ή πλήξη: Η ανάγκη για «κάτι νέο» μπορεί να υποδηλώνει ότι το άτομο νιώθει αποσυνδεδεμένο ή αδρανές. Η αγορά γίνεται «δράση».

Ενοχή/απογοήτευση: Μετά την αγορά, πολλά άτομα αισθάνονται «μάταια» ή «άδειασμα» — κάτι που υποδεικνύει ότι η αγορά δεν κάλυψε πλήρως την ανάγκη. Έρευνες δείχνουν ότι μετά την πράξη της αγοράς μπορεί να υπάρχει θυμός ή κατάπτωση. 

Ανασφάλεια για την ταυτότητα ή την κοινωνική θέση: Όπως αναφέρθηκε, η αγορά μπορεί να λειτουργήσει ως «σήμα» αξίας — άρα όταν η αυτοαντίληψη κλονίζεται, η παρορμητική αγορά μπορεί να ενεργοποιηθεί.

Ενοχή για έλλειψη αυτο-ελέγχου: Όταν η πράξη φαίνεται «παράλογη» εκ των υστέρων, το συναίσθημα της ενοχής μπορεί να ενισχύσει τον φαύλο κύκλο: αγορά → προσωρινό «ανέβασμα» → ενοχή → νέα ανάγκη.

Αυτά τα συναισθήματα υπογραμμίζουν το πώς η παρορμητική αγορά δεν είναι απλώς «αχρείαστο έξοδο», αλλά μέρος μιας εσωτερικής δυναμικής που σχετίζεται με την ρύθμιση συναισθημάτων.

Πώς μπορώ να καταλάβω αν έχω αναπτύξει εξάρτηση από τις αγορές;

Ορισμένα από τα κριτήρια/ενδείξεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα για τον υπερκαταναλωτισμό μπορούν να βοηθήσουν ως «οδηγοί»:

• Συχνά σκέφτεσαι αγορές, αισθάνεσαι τάση ή επιθυμία για αγορά που δεν ελέγχεις.
• Κάνεις αγορές που μεταγενέστερα θεωρείς ότι ήταν περιττές ή πέρα από τις οικονομικές σου δυνατότητες.
• Μετά από την αγορά νιώθεις ανακούφιση, αλλά σύντομα επιστρέφεις σε μια αίσθηση κενού ή ενοχής.
• Οι αγορές επηρεάζουν τη ζωή σου: οικονομικά προβλήματα, συγκρούσεις στη σχέση ή στην οικογένεια λόγω της συμπεριφοράς, ψυχική δυσφορία.
• Προσπάθησες να μειώσεις ή να ελέγξεις την αγοραστική συμπεριφορά σου αλλά δεν τα κατάφερες ή η προσπάθεια δημιούργησε ένταση.
• Η αγορά συχνά συνδέεται με συναισθηματικά προβλήματα (άγχος, κατάθλιψη, έλλειψη αυτοεκτίμησης) και η πράξη της αγοράς λειτουργεί ως «διαφυγή». 

Εάν αρκετά από τα παραπάνω ισχύουν για κάποιο άτομο και επαναλαμβάνονται συχνά, τότε η πιθανότητα εξάρτησης από τις αγορές είναι σημαντική.

Υπάρχει θεραπεία;

Τι μπορώ να κάνω μόνος – η μου

• Ξεκαθαρίστε τα εισερχόμενά σας. Διαγραφείτε/απεγγραφείτε από email μάρκετινγκ
• Εάν οι αγορές αποτελούν για εσάς χόμπι, προσπαθήστε να βρείτε μια άλλη δραστηριότητα που απολαμβάνετε
• Κατάργηση ή περιορισμός χρήσης πιστωτικών/δανειακών καρτών (επειδή διευκολύνουν την υπερκατανάλωση).
• Αγορές με συνοδό που δεν έχει την ίδια τάση υπερκατανάλωσης, ώστε να υπάρχει «έλεγχος».
• Καταγραφή των αγορών: ποιος ήταν ο λόγος, τι συναίσθημα πριν, τι μετά. Αυτό βοηθά στην αύξηση της επίγνωσης.
• Εναλλακτικές μορφές ικανοποίησης και ανακούφισης — όπως φυσική δραστηριότητα, κοινωνική σύνδεση, δημιουργική απασχόληση — που δεν βασίζονται στην αγορά αντικειμένων.
• Σταματήστε να ακολουθείτε οποιονδήποτε δημιουργό περιεχομένου ή μέσο που ενθαρρύνει την υπερκατανάλωση

Αν και η θεραπευτική έρευνα είναι ακόμη υπό εξέλιξη, υπάρχουν θετικά δεδομένα για παρεμβάσεις. Η συστηματική ανασκόπηση έδειξε ότι η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) έχει θετικά αποτελέσματα σε περιπτώσεις υπερκαταναλωτισμού.

Παρότι δεν υπάρχει «τυπική» φαρμακευτική αγωγή εγκεκριμένη ειδικά για CBD, μελέτες έχουν εξετάσει SSRIs (εκλεκτικούς αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης) και άλλες θεραπείες με μικτή επιτυχία. 

Άλλες υποστηρικτικές παρεμβάσεις: ημερολόγια αγορών, ομάδες υποστήριξης, ακόμη και οικονομικός σύμβουλος/διαχείριση χρέους. 

Από ψυχολογική επαγγελματική πλευρά: η διερεύνηση υποκείμενων συναισθημάτων (άγχος, κατάθλιψη, αυτοεκτίμηση), η ενίσχυση της συναισθηματικής ρύθμισης, η ενίσχυση της αυτογνωσίας και της εσωτερικής αξίας αντί της εξωτερικής/αντικειμενικής.

Σε περίπτωση που η συμπεριφορά είναι έντονη, χρόνια, και επηρεάζει σημαντικά την ποιότητα ζωής — η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας (ψυχολόγος/ψυχίατρος) είναι ενδεδειγμένη.

Ο υπερκαταναλωτισμός δεν είναι απλώς θέμα δυσκολίας στο να συγκρατηθεί κάποιος. Είναι φαινόμενο με πολλαπλές ρίζες: συναισθηματικές, προσωπικές, κοινωνικές και βιολογικές. Κατανοώντας γιατί αγοράζουμε, τι προσπαθούμε να καλύψουμε, ποια συναισθήματα κινούν αυτή τη συμπεριφορά, και πώς μπορούμε να τη διαχειριστούμε — μπορούμε να μεταβούμε από την παρορμητική κατανάλωση προς μια πιο συνειδητή, εποικοδομητική σχέση με τα πράγματα και τα χρήματα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Kellett, S., & Bolton, J. V. (2009). Compulsive buying: A cognitive-behavioural model. Clinical Psychology & Psychotherapy, 16(2), 83–99. doi.org/10.1002/cpp.585

Knutson, B., Rick, S., Wimmer, G. E., Prelec, D., & Loewenstein, G. (2007). Neural predictors of purchases. Neuron, 53(1), 147–156. doi.org/10.1016/j.neuron.2006.11.010

Roberts, J. A., & Pirog, S. F. (2013). A preliminary investigation of materialism and impulsiveness as predictors of technological addictions among young adults. Journal of Behavioral Addictions, 2(1), 56–62. doi.org/10.1556/JBA.1.2012.011

Rose, P., & Segrist, D. J. (2012). Negative and positive urgency may both be risk factors for compulsive buying. Journal of Behavioral Addictions, 1(3), 128–132. doi.org/10.1556/JBA.1.2012.006

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Τσομπάνη Θεοδώρα - Σύμβουλος Ψ.Υγείας

Τσομπάνη Θεοδώρα: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Η Θεοδώρα Τσομπάνη είναι σύμβουλος ψυχικής υγείας , απόφοιτη του προγράμματος Εφαρμοσμένης Ψυχολογίας (Diploma of higher Education in Psychology) και συνεργάτιδα του πολυχώρου ευεξίας και αυτοβελτιωσης Be With You. 

6945773883

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...