Φαινόμενο Zeigarnik: Ο λόγος που «κολλάμε» σε ό,τι δεν έχει τελειώσει

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Το Φαινόμενο Zeigarnik είναι ένα ψυχολογικό φαινόμενο που εξηγεί την τάση των ανθρώπων να «κολλάνε» σε έργα που δεν έχουν ολοκληρωθεί ή είναι ημιτελή. Όχι εκείνα που είναι ξεκάθαρα ή εκείνα που έχουν «πραγματικό» τέλος, αλλά εκείνα που είναι ανολοκλήρωτα, έχουν διακοπεί ή έχουν αφεθεί στη μέση. 

Τα έργα αυτά θα μπορούσαν να είναι μια διαπροσωπική σχέση που τελείωσε χωρίς καμία εξήγηση, μια συζήτηση που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ ή μια κατάσταση που έμεινε «μετέωρη» χωρίς να γίνει ποτέ απόλυτα κατανοητό τι πραγματικά συνέβη. Κι ακόμη κι αν ένα άτομο προχωρήσει, ζει κανονικά και κάνει νέα πράγματα, το ανολοκλήρωτο (ημιτελή ή διακοπτόμενο) εκείνο έργο μπορεί να εμφανιστεί ξανά και ξανά. Σαν μια σκέψη που έρχεται στο μυαλό απρόσκλητη ή ένα συναίσθημα που αδυνατεί να υποχωρήσει. 

Ανολοκλήρωτα έργα και μνήμη

Να σημειωθεί ότι το εν λόγω φαινόμενο έχει να κάνει όχι με τη δυσκολία ενός ατόμου να προχωρήσει, αλλά με το πως λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος. 

Το Φαινόμενο Zeigarnik, όπως έχει ήδη αναφερθεί, δείχνει ότι εμείς οι άνθρωποι έχουμε μια ισχυρή τάση να θυμόμαστε καλύτερα και να επιστρέφουμε σε έργα που δεν έχουν τελειώσει ή που έχουν διακοπεί στη μέση για ένα χρονικό διάστημα. Όταν ένα έργο έχει «πραγματικό» και οριστικό τέλος, τότε ο ανθρώπινος εγκέφαλος τείνει να το χαρακτηρίζει ως ολοκληρωμένο και να το «αφήνει στην άκρη», όσο δύσκολο κι αν είναι αυτό. 

Αντίθετα, όταν ένα έργο χαρακτηρίζεται ως μη ολοκληρωμένο, τότε ο ανθρώπινος εγκέφαλος συνεχίζει να λειτουργεί σαν να προσπαθεί να «λύσει» κάτι που δεν έχει λύση. Έτσι, δημιουργείται μια εσωτερική ένταση. Ένα αίσθημα ότι το έργο αυτό δεν είναι ξεκάθαρο, με αποτέλεσμα το συγκεκριμένο έργο να αναλύεται ξανά και ξανά σε μια προσπάθεια αναζήτησης συμπεράσματος (π.χ., τι συνέβη, τι θα μπορούσε να είχε γίνει διαφορετικά, τι πραγματικά εννοούσε ο άλλος, κ.ά) και κατ΄επέκταση ενός τέλους. 

Μόλις μια πληροφορία γίνει αντιληπτή, αυτή συχνά αποθηκεύεται στην αισθητηριακή μνήμη για μικρό χρονικό διάστημα. Σε περίπτωση που υποστεί επεξεργασία, δηλαδή της δοθεί προσοχή, η εν λόγω πληροφορία «φιλτράρεται» και μεταφέρεται στη βραχυπρόθεσμη μνήμη. Πολλές από τις πληροφορίες στη βραχυπρόσθεσμη μνήμη «ξεχνιούνται» γρήγορα, αλλά μέσω της διαδικασίας της ενεργητικής πρόβας (π.χ., δημιουργία νοερών εικόνων, σύνδεση μιας νέας πληροφορίας με προσωπικό βίωμα, κ.ά) «παγιώνονται», δηλαδή μετατρέπονται σε «μόνιμη γνώση» και αποθηκεύονται στη μακροπρόθεσμη μνήμη. 

Όταν ένα έργο είναι ημιτελές, ο εγκεφαλος δεν το «αρχειοθετεί». Αντίθετα, το διατηρεί στην πρώτη γραμμή σκέψης, καταναλώνοντας γνωστικούς πόρους και δημιουργώντας ψυχολογική ένταση, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε άγχος ή νοητική κόπωση, αλλά παράλληλα το καθιστά πιο εύκολα ανακαλέσιμο στην μνήμη από ένα έργο που έχει ολοκληρωθεί. Αυτή η ψυχολογική ένταση μπορεί να αυξήσει το κίνητρο και να οδηγήσει στην επίτευξη στόχου. 

Ιστορία του Φαινομένου Zeigarnik

Το Φαινόμενο Zeigarnik πήρε το όνομά του από τη Ρωσίδα ψυχολόγο Bluma Zeigarnik που το ανακάλυψε και το παρατήρησε. Ενώ καθόταν σε ένα πολυσύχναστο εστιατόριο στη Βιέννη, η Zeigarnik παρατήρησε ότι οι σερβιτόροι είχαν την τάση να θυμούνται περισσότερο τις παραγγελίες που δεν είχαν ακόμα ολοκληρωθεί, ενώ αυτές τις οποίες είχαν ήδη σερβίσει φαίνεται να τις ξεχνούσαν τελείως. 

Μετά από αυτή την παρατήρηση, η Zeigarnik εφάρμοσε τα δεδομένα αυτά πειραματικά στο εργαστήριο της, όπου οι συμμετέχοντες εκτελούσαν διάφορες εργασίες, όπως συναρμολόγηση παζλ, δέσιμο χαντρών και επίλυση μαθηματικών προβλημάτων. Όμως, στους μισούς συμμετέχοντες διακόπηκε η εν λόγω διαδικασία στη μέση, δίνοντας τους να κάνουν κάτι διαφορετικό στο μεσοδιάστημα και μετά να συνεχίζουν την αρχική τους εργασία. Αφού ολοκλήρωσαν τις εργασίες τους, η Zeigarnik ζήτησε από τους συμμετέχοντες να περιγράψουν ποιες από αυτές που έκαναν θυμούνταν περισσότερο.

Τα αποτελέσματα κατέδειξαν ότι οι συμμετέχοντες που διέκοψαν την εργασία τους στη μέση είχαν διπλάσιες πιθανότητες να θυμούνται περισσότερα πράγματα σε σχέση με αυτά που έκαναν από τους συμμετέχοντες που είχαν καταφέρει να ολοκληρώσουν απερίσπαστοι την εργασία τους. 

Παραδείγματα Φαινομένου Zeigarnik 

Παρόλο που το Φαινόμενο Zeigarnik είναι μια θεωρία όχι ευρέως γνωστή, υπάρχουν πολλά παραδείγματα στην καθημερινότητα που την επιβεβαιώνουν. Ανολοκλήρωτες εργασίες στo εργασιακό περιβάλλον που πρέπει να δρομολογηθούν και περατωθούν, εργασίες και εξετάσεις στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο, δουλειές στο σπίτι, μέχρι και σειρές στην τηλεόραση που διακόπτονται «απότομα» και συνεχίζονται την επόμενη μέρα, αφήνοντας τους τηλεθεατές ανυπόμονους και παρακινώντας τους να επιστρέψουν στο επόμενο επεισόδιο για να δουν τι θα συμβεί. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα σκοπός του οποίου είναι να κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον των τηλεθεατών. 

Εφαρμογή του Φαινομένου Zeigarnik στην καθημερινότητα

Αν και ενδιαφέρουσα παρατήρηση αναφορικά με τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου, το Φαινόμενο Zeigarnik θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί προς όφελος μας. 

Η κοινή λογική συχνά υποστηρίζει ότι η ολοκλήρωση μιας εργασίας χωρίς διακοπή (συνεχής εργασία) είναι ο καλύτερος τρόπος για την προσέγγιση ενός στόχου. Εντούτοις, το Φαινόμενο Zeigarnik υποδηλώνει ότι η διακοπή μιας εργασίας μπορεί να είναι μια αποτελεσματική στρατηγική για τη βελτίωση της ικανότητας ενθύμησης πληροφοριών. 

Καταπολέμηση αναβλητικότητας

Η συνεχής αναβολή εργασιών και η ολοκλήρωση τους την τελευταία στιγμή οδηγεί σε υψηλά επίπεδα άγχους και κακή απόδοση. Το Φαινόμενο Zeigarnik μπορεί να βοηθήσει στην καταπολέμηση της αναβλητικότητας κάνοντας το πρώτο βήμα για την διεκπεραίωση μιας εργασίας, όσο μικρό κι αν είναι αυτό. Μόλις γίνει το βήμα αυτό, αρχίζει να δημιουργείται μια μορφή «γνωστικής έντασης» που ωθεί στην ολοκλήρωση αυτής και κατ΄επέκταση στην μείωση της έντασης και στην επιδίωξη της ηρεμίας.

Η εργασία γίνεται «εκκρεμότητα» στο μυαλό μας. Αυτή η μη ολοκληρωμένη κατάσταση μας παρακινεί να επιστρέψουμε και να συνεχίσουμε τη διεκπεραίωση αυτής, διότι ο εγκέφαλος προτιμά την ολοκλήρωση. Με άλλα λόγια, η ανολοκλήρωτη κατάσταση μας ωθεί ψυχολογικά προς την ολοκλήρωση της. 

Διαχείριση χρόνου μελέτης: Κατά τη διάρκεια του διαβάσματος, η σταδιακή εκμάθηση πληροφοριών υπερτερεί σημαντικά της συγκεντρωτικής μελέτης της τελευταίας στιγμής, προσφέροντας καλύτερη συγκράτηση πληροφοριών και υψηλότερη απόδοση στην εξέταση. 

Επιπροσθέτως, τα σύντομα διαλείμματα μπορεί να λειτουργήσουν θετικά, καθώς ο εγκέφαλος συνεχίζει να επεξεργάζεται τις πληροφορίες ασυνείδητα κατά τη διάρκεια αυτού. Ενώ εστιάζουμε σε άλλα πράγματα, μπορεί να διαπιστώσουμε ότι επιστρέφουμε νοερά στις πληροφορίες που μελετούσαμε. 

Προώθηση ψυχικής ευεξίας: Η επίτευξη στόχων συνεπάγεται μια βαθιά αίσθηση ολοκλήρωσης, που με τη σειρά της οδηγεί στην ανακούφιση του άγχους και στη βελτίωση της αυτοεκτίμησης και της αυτοπεποίθησης. Έτσι, η ολοκλήρωση μιας δυσάρεστης εργασίας μας κάνει να νιώθουμε ότι ένα «βάρος έχει φύγει από τους ώμους μας». 

Συνοψίζοντας

Το Φαινόμενο Zeigarnik είναι μια θεωρία που εξηγεί την ισχυρή τάση που έχουμε να «κολλάμε» σε έργα που δεν έχουν τελειώσει ή που έχουν διακοπεί στη μέση για ένα χρονικό διάστημα.

Η θεωρία αυτή μπορεί να έχει τόσο θετικές, όσο και αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική μας υγεία. Οι αρνητικές επιπτώσεις μπορούν να προκαλέσουν άγχος λόγω των σκέψεων για ανολοκλήρωτα έργα. Ωστόσο, η επίτευξη στόχων συνεπάγεται μια βαθιά αίσθηση ολοκλήρωσης, καθώς και βελτίωση της αυτοεκτίμησης και της αυτοπεποίθησης. 

Σημαντικά καταδεικνύονται τα οφέλη από την εφαρμογή του Φαινομένου Zeigarnik στην καθημερινότητα, με την αξιοποίηση της εν λόγω θεωρίας για αυτοβελτίωση.

Βιβλιογραφία

Baddeley, A. D. (1963). A Zeigarnik-like Effect in the Recall of Anagram Solutions. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 15(1), 63-64. Doi: 10.1080/17470216308416553.

Kodden, B. (2020). The Art of Sustainable Performance: The Zeigarnik Effect. Springer International Publishing. Doi: 10.1007/978-3-030-46463-9_10.

Oyama, Y., Manalo, E., & Nakatani, Y (2018). The Hemingway effect: How failing to finish a task can have a positive effect on motivation. Thinking Skills and Creativity, 30, 7-18. Doi: 10.1016/j.tsc.2018.01.001.

Syrek, C.J., & Antoni, C.H (2014). Unfinished tasks foster rumination and impair sleeping—Particularly if leaders have high performance expectations. Journal of Occupational Health Psychology, 19(4), 490-499. Doi: 10.1037/a0037127.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Άννα Χριστίνα Βούβαρη - Ψυχολόγος

Άννα Χριστίνα Βούβαρη: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος, κάτοχος Μεταπτυχιακού (MSc) στην Κλινική και Κοινοτική Ψυχολογία με κατεύθυνση στη Γνωστική - Συμπεριφορική Θεραπεία απο το University of East London

97741886

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...