Σχέσεις που Πονάνε: Η Σιωπηρή Κακοποίηση μέσα από τη Ναρκισσιστική Συμπεριφορά

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Σε κάθε σχέση, έχουμε την προσδοκία βαθιά μέσα μας να μας βλέπουν, να μας ακούν, να μας υποστηρίζουν, να μας αποδέχονται και να μας αγαπούν για αυτό που είμαστε.

Τι συμβαίνει όμως όταν ο σύντροφός μας δεν μπορεί να το κάνει; Όταν επιλέγει συνεχώς μια επικριτική και κατηγορική στάση απέναντι μας, όταν γίνεται απαιτητικός, αρνητικός, αδιάφορος ή απορριπτικός, και οι ανάγκες και τα συναισθήματά μας μένουν ανεκπλήρωτα, ενώ ένα συναισθηματικό κενό κάνει την παρουσία του μέσα μας;

Μπορεί να δικαιολογούμε αυτόν τον άνθρωπο και να του φοράμε την ταμπέλα του “δύσκολου χαρακτήρα” ή του “ανώριμου συντρόφου”, όμως πίσω απ' αυτό κρύβεται ένα πιο βαθύ και επώδυνο πρόβλημα και αυτό είναι η συνύπαρξη με ένα άτομο που έχει ναρκισσιστικά και ψυχικά ανώριμα χαρακτηριστικά. Μια τέτοια σχέση δεν πλήττει μόνο την επικοινωνία και την καθημερινότητα, αλλά διαβρώνει σιωπηλά την αυτοεκτίμηση, την ψυχική ανθεκτικότητα, την συναισθηματική σύνδεση και τελικά την ταυτότητα του άλλου.

Αυτή η σιωπηλή και τραυματική πραγματικότητα είναι μια μορφή «αόρατης» κακοποίησης, η οποία δεν εκδηλώνεται πάντα με λεκτική ή σωματική βία, αλλά με τη συνεχή και επαναλαμβανόμενη άρνηση της ψυχικής παρουσίας, των συναισθηματικών αναγκών, των προσπαθειών και της ίδιας της ύπαρξης του άλλου.

Αυτός ο τύπος συντρόφου συνήθως δεν είναι μόνο ψυχικά ακατέργαστος, συναισθηματικά ανώριμος, ιδιότροπος, απόλυτος, εγωκεντρικός, ωμός, ψυχρός, αλλά και με πολλά ναρκισσιστικά στοιχεία. Το να ζεις μια καθημερινότητα με έναν τέτοιο άνθρωπο είναι σαν να ζεις μέσα σε ένα πεδίο μάχης όπου ο άλλος αναγκάζεται να πολεμάει μόνος του, σε ένα πλαίσιο συνεχούς αμφιβολίας, κριτικής και υποτίμησης, ματαίωσης, συναισθηματικής αποστράγγισης, σωματικής κούρασης και ψυχικής εξουθένωσης.

Ένας ψυχικά αποστασιοποιημένος και συναισθηματικά ανώριμος σύντροφος δεν είναι απλώς μια περίπτωση ενός «δύσκολου ή σκληρού άτομου».

Αντιθέτως, είναι κάποιος που κρύβεται πίσω από την φαινομενική και μεγαλεπήβολη αυτοπεποίθηση και την εικόνα του, είναι κάποιος που έχει θάψει βαθιά μέσα του τις ανασφάλειες του, είναι κάποιος που δεν φρόντισε και δεν θεράπευσε τις εσωτερικές πληγές και τα τραύματα του, είναι ένας άνθρωπος που αδυνατεί και δεν αντέχει να συνδεθεί αληθινά συναισθηματικά με τους ανθρώπους γύρω του.

Τις περισσότερες φορές τα άτομα αυτά αναπτύσσουν έναν ψυχολογικό αμυντικό μηχανισμό που τους οδηγεί να ελέγχουν, να κρίνουν, να κατηγορούν και να μειώνουν το άτομο που έχουν απέναντι τους, όχι επειδή δεν ενδιαφέρονται, αλλά επειδή δεν έχουν έρθει ακόμα σε επαφή με την ευάλωτότητα τους και δυστυχώς δεν γνωρίζουν πως να δημιουργήσουν μια αμοιβαία σχέση. Aντ’ αυτού εγκλωβίζονται σε ένα παιχνίδι κυριαρχίας, εξουσίας και απόστασης.

Στην καθημερινότητα τους αυτά τα άτομα μπορεί να είναι κυκλοθυμικά, παθητικά-επιθετικά, επικριτικά, συναισθηματικά απόντα ή υπερβολικά απαιτητικά. Θέλουν να γίνουν όλα με τον τρόπο τους, αλλά δεν προσφέρουν την ίδια φροντίδα και σεβασμό σε αντάλλαγμα. Δεν εκτιμούν και δεν αναγνωρίζουν καμία από τις προσπάθειές του συντρόφου τους. Αντί για ευγνωμοσύνη ή εκτίμηση, επιλέγουν την σιωπή ή την υποτίμηση. Δεν θέλουν να ακούσουν, ούτε να κάνουν διάλογο. Δεν νοιάζονται πραγματικά για τα συναισθήματα και τις ανάγκες του συντρόφου τους. Θυμώνουν εύκολα, φωνάζουν, κατηγορούν με αποτέλεσμα να μην αισθάνεσαι ποτέ συναισθηματικά ασφαλής και ψυχικά γαλήνιος. Πάντα οι άλλοι ευθύνονται για τη διάθεσή τους, για τα νεύρα τους, για το άγχος τους, για την αποτυχία της σχέσης, για τα προβλήματα τους.

Ζουν μέσα στα στενά κουτάκια τους με αυστηρά απόλυτες ιδέες , οι οποίες πάντα εξυπηρετούν τις δικές τους ανάγκες. Εστιάζουν στην εικόνα, στο πώς φαίνονται τα πράγματα και οι ίδιοι εξωτερικά, όχι στο πώς είναι πραγματικά. Είναι άνθρωποι που ποτέ δεν έχουν δουλέψει πραγματικά με τον εαυτό τους, ακόμα και αν δεν το παραδέχονται. Δεν έχουν έρθει σε επαφή με τις σκιές τους, δεν έχουν αναγνωρίσει τις πληγές τους, δεν έχουν αποκτήσει συναισθηματική ωριμότητα.

Τα άτομα αυτά βαθιά μέσα τους κρύβουν ένα συναισθηματικά κατακερματισμένο και ψυχικά τραυματισμένο εσωτερικό παιδί, το οποίο κατά το παρελθόν και κυρίως στην παιδική ηλίκία του έχει βιώσει απόρριψη, εγκατάλειψη ή έχει φορτωθεί υπερβολικές προσδοκίες και υποχρεώσεις, εμπειρίες που οδηγούν σε αυτό που οι θεωρίες προσκόλλησης (attachment theory) περιγράφουν ως αποφευκτικό ή αγχώδες στυλ προσκόλλησης (Ainsworth, Bowlby). Αυτές οι μορφές δεσμού κατά την παιδική ηλικία διαμορφώνουν ενήλικες που είτε απορρίπτουν την εγγύτητα, την σύνδεση και την οικειότητα, είτε την επιδιώκουν με όρους ελέγχου, εκφοβισμού και παγώματος.

Ο Kohut στην θεωρία του για το ναρκισσισμό τον περιγράφει σαν έναν αμυντικό μηχανισμό θωράκισης του πληγωμένου εαυτού και συνδέει την αδυναμία για ουσιαστική ενσυναίσθηση με την ατελή εμπειρία καθρεφτίσματος στην παιδική ηλικία.

Η σχέση με έναν άνθρωπο με τα παραπάνω χαρακτηριστικά, είναι κάτι πολύ περισσότερο από δύσκολη. Το να ζεις με ναρκισσιστικούς και συναισθηματικά ανώριμους ή αποστασιοποιημένους ανθρώπους για μεγάλο χρονικό διάστημα μπορεί αργά αλλά βαθιά να φθείρει τη σχέση. Η έλλειψη συναισθηματικής σύνδεσης, η χαμηλή ενσυναίσθηση, η αποφυγή ουσιαστικής επικοινωνίας, η συνεχής κριτική και η διαρκής ανησυχία και ανασφάλεια επηρεάζουν τη συναισθηματική σταθερότητα και την ισότητα, μετατρέπουν την σχέση σε πεδίο εξουσίας όπου το ένα άτομο επιβάλλει, ενώ το άλλο προσαρμόζεται, την δηλητηριάζουν και εν τέλει αυτή οδηγείται στην κατάρρευση και την διάλυση της.

Επίσης, όταν είσαι μέσα σε μια σχέση που ο σύντροφος σου σε απορρίπτει συνεχώς, σε υποτιμάει, σε κατηγορεί, αρχίζεις και εσύ να αμφισβητείς την αξία σου και ποιος είσαι τελικά, έτσι καταρρέει και η εμπιστοσύνη. 

Στις σχέσεις αυτές δεν υπάρχει χώρος για αμοιβαιότητα, ειλικρίνεια, κατανόηση, υποστηρικτικότητα ή εύρεση κοινών στόχων. Αυτό που μένει ζωντανό είναι το άγχος και ο φόβος της επόμενης σύγκρουσης και κατηγορίας, της επόμενης υποτίμησης ή αποδοκιμασίας, καθώς οι απορριπτόμενοι σύντροφοι παγιδεύονται στην ενοχή, προσπαθώντας να φτιάξουν ένα περιβάλλον χωρίς ίση δυναμική.

Η θεραπεία σχήματων εξηγεί πώς ο ναρκισσιστής δημιουργεί, πυροδοτεί και ενισχύει τα μοτίβα απόρριψης και εγκατάλειψης στον σύντροφο, ο οποίος αναβιώνει ένα παλιό τραύμα και και που οδηγείται σε μια συναισθηματική απόσυρση. Η θεωρία της θεραπείας εστιασμένης στο συναίσθημα, από τη Sue Johnson, εστιάζει στο ότι η αποτυχία αναγνώρισης των συναισθηματικών αναγκών του άλλου οδηγεί σε αποδιοργάνωση και απόσυρση του δεσμού.

Το να μένεις και να επιμένεις σε μια σχέση με ένα ψυχικά ανώριμο και συναισθηματικά αναλφάβητο άτομο είναι σαν να ζεις σε μια εμπόλεμη ζώνη, όπου η επιθυμία σου για συντροφικότητα, σύνδεση και αγάπη έρχεται σε σύγκρουση με την ανάγκη σου να προστατεύσεις τον εαυτό σου από έναν αόρατο εχθρό. Αυτό σε καμία περίπτωση δεν είναι αγάπη. Σίγουρα σε κάθε σχέση θα υπάρχουν προβλήματα, εντάσεις, συγκρούσεις, μια υγιής σχέση όμως είναι ένας χώρος συναισθηματικής ασφάλειας, ειλικρινούς επικοινωνίας και αμοιβαίας φροντίδας. Εκεί μέσα μπορείς να είσαι ο εαυτός σου χωρίς φόβο, χωρίς ντροπή και ενοχή. Σε αυτό το περιβάλλον οι αδυναμίες σου, οι ελλείψεις σου, οι φοβίες σου δεν γίνονται όπλο εναντίον σου, αλλά γέφυρα σύνδεσης, κατανόησης και αποδοχής.

Σε μια τέτοια σχέση, δεν χρειάζεται να αποδεικνύεις συνεχώς την αξία σου και να υπερπροσπαθείς να σε δει και να σε αναγνωρίσει ο άλλος, ούτε να φοβάσαι ότι θα χάσεις την αποδοχή, την προσοχή την εκτίμηση αν δεν είσαι "αρκετός". Υπάρχει χώρος για να ανθίσει ο διάλογος, η συγγνώμη, η κατανόηση και η αμοιβαία προσπάθεια, αλλά κυρίως, υπάρχει η διάθεση και η πρόθεση να σε γνωρίσουν πραγματικά, να σε δουν, να σε σεβαστούν.

Όμως, για να επιλέξεις μια τέτοια σχέση, χρειάζεται πρώτα να επιλέξεις τον ίδιο σου τον εαυτό. Να θεραπεύσεις τα τραύματα που σε δίδαξαν να συμβιβάζεσαι με το ελάχιστο και τα ψίχουλα που οι άλλοι σου δίνουν, να θέσεις όρια που προστατεύουν την ψυχή σου, και να αναγνωρίσεις πότε κάτι μοιάζει με πραγματική αγάπη, αλλά στην ουσία είναι έλεγχος, ανάγκη, εξάρτηση, εμμονή, ή φόβος. Όταν καταλάβεις ποιος είσαι, τι αξίζεις και τι δεν αντέχεις άλλο να ανέχεσαι, τότε μπορείς να διαλέξεις συνειδητά τον άνθρωπο που θα σταθεί δίπλα σου  και όχι πάνω σου, όχι απέναντί σου.

Η αγάπη δεν είναι θυσία της ταυτότητάς σου, αλλά χώρος μεταμόρφωσης και εξέλιξης για δύο συνοδοιπόρους. Και η πιο γενναία πράξη αγάπης προς τον εαυτό σου είναι να πεις: «Δεν θέλω κάτι λιγότερο απ’ το αληθινό και από αυτό που πραγματικά αξίζω….» 

Βιβλιογραφία:

Bowlby, J. (1998). Attachment and loss: Vol. 2. Separation: Anger and anxiety. Pimlico. 
Kohut, H. (1971). The analysis of the self: A systematic approach to the psychoanalytic treatment of narcissistic personality disorders. The University of Chicago Press. 
Young, J. E., & Klosko, J. S. (1994). Reinventing Your Life.
Campbell, W. K., Foster, C. A., & Finkel, E. J. (2002). Does narcissism hurt intimacy? Journal of Personality and Social Psychology. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...